Từ những triền núi Lạng Sơn đến những chai tinh dầu hồi OCOP 4 sao vươn ra thế giới, hành trình cây hồi Lạng Sơn là minh chứng cho sức sống mạnh mẽ của chương trình “Mỗi xã một sản phẩm”.

Nằm giữa miền núi Đông Bắc, Lạng Sơn sở hữu khí hậu ôn hòa, đất đai màu mỡ - điều kiện vàng để cây hồi phát triển và trở thành cây trồng chủ lực của địa phương. Không chỉ được thiên nhiên ưu ái về khí hậu và thổ nhưỡng, cây hồi còn mang trong mình những giá trị mà ít vùng trồng nào có được. Cây hồi được trồng rải rác trên toàn tỉnh Lạng Sơn, nhưng tập trung nhiều nhất ở các huyện: Bình Gia, Văn Lãng, Lộc Bình, Cao Lộc, đặc biệt là ở huyện Văn Quan.

Hồi ở Xứ Lạng có hàm lượng tinh dầu cao, mùi thơm ấm và ngọt đặc trưng, hạt chứa nhiều anethole - hoạt chất “quý” tạo nên giá trị trong dược liệu, thực phẩm và mỹ phẩm. Đặc biệt, tỷ lệ tinh dầu chiết xuất từ hồi Lạng Sơn được đánh giá rất cao. Nghiên cứu cho thấy tinh dầu hồi Lạng Sơn có hàm lượng trans-anethole đạt tới 93 - 99% trong các mẫu phân tích, chất lượng thuộc nhóm đầu tại Việt Nam. Đây là nguyên liệu quan trọng cho chiết xuất hương vị trong công nghiệp thực phẩm và sản xuất các mặt hàng xuất khẩu như tinh dầu, gia vị, nước hoa.

Trước đây, giá trị của cây hồi chủ yếu vẫn nằm ở sản lượng, khi phần lớn sản phẩm được bán thô, chưa qua chế biến, thiếu thương hiệu và liên kết thị trường. Mọi thứ đã thực sự thay đổi kể từ khi chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) được triển khai đồng bộ tại Lạng Sơn năm 2019, mở ra cơ hội để cây hồi bước vào hành trình chuẩn hóa, khẳng định thương hiệu và vươn tầm quốc gia.

Năm 2007, Chỉ dẫn địa lý Hoa Hồi Lạng Sơn đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp văn bằng bảo hộ. Tháng 8/2020, Hiệp định thương mại tự do châu Âu - Việt Nam (EVFTA) được thực thi. Trong đó, hoa hồi Lạng Sơn là 1 trong 39 chỉ dẫn địa lý của Việt Nam được châu Âu công nhận bảo hộ. Đây chính là cơ sở pháp lý quan trọng để sản phẩm hồi Lạng Sơn vươn ra thế giới.

Ngày 13/8/2019, tỉnh Lạng Sơn đã phê duyệt Đề án “Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2019 - 2020, định hướng đến năm 2030” để hiện thực hóa chủ trương của Chính phủ trong phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao giá trị sản phẩm địa phương và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp tham gia chương trình

Nhận thấy tiềm năng lớn, ngay từ năm 2019, tỉnh Lạng Sơn đã xác định hồi là một trong những sản phẩm mũi nhọn trong chương trình OCOP. Tỉnh triển khai hàng loạt chính sách hỗ trợ từ khâu quy hoạch vùng trồng, hướng dẫn kỹ thuật, đào tạo chế biến, thiết kế bao bì, xây dựng nhãn hiệu, đến xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm.

Nhờ cách làm bài bản, đến cuối năm 2024, Lạng Sơn đã có 106 sản phẩm được công nhận OCOP, trong đó 6 sản phẩm đạt hạng 4 sao cấp tỉnh. Hai sản phẩm tiêu biểu nhất chính là “Hoa hồi khô” và “Tinh dầu hồi Aforex” của Công ty TNHH Chế biến và Xuất khẩu Nông Lâm sản Lạng Sơn, được công nhận đạt OCOP 4 sao năm 2022.

Hiện nay, tỉnh Lạng Sơn đang là “thủ phủ” hoa hồi của Việt Nam khi có hơn 43.000 ha, chiếm khoảng 70% diện tích hồi cả nước. Trong đó, hơn 28.000 ha hồi đang cho thu hoạch ổn định, sản lượng hoa hồi khô đạt từ 7.500 đến 16.000 tấn/năm, giá trị ước đạt 1.700 tỷ đồng/năm.

Huyện Văn Quan (cũ) có diện tích cây hồi lớn nhất tỉnh Lạng Sơn với khoảng 14.500 ha, có khoảng 11.000 ha cho sản phẩm, năng suất bình quân đạt từ 2 đến 2,5tấn/ha, sản lượng đạt từ 20 đến 30 nghìn tấn hồi tươi, tạo sinh kế cho hàng chục nghìn hộ dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số.

Khi người dân nhận thấy cây hồi không chỉ là nguyên liệu thô, mà là tài sản mang bản sắc địa phương, tư duy sản xuất bắt đầu thay đổi. Từ khai thác tự nhiên sang sản xuất hàng hóa, từ bán nguyên liệu sang xây dựng thương hiệu - đó chính là bước chuyển quan trọng của OCOP.

Từ năm 2020 đến nay, trên địa bàn toàn tỉnh đã thiết lập được 2 chuỗi liên kết sản phẩm hồi và các sản phẩm từ hồi với quy mô trên 1.000 ha tại huyện Chi Lăng và huyện Tràng Định (cũ). Đơn vị liên kết là Công ty TNHH Quế Hồi Việt Nam (Vinasamex), Công ty TNHH chế biến và XNK lâm sản Lạng Sơn (Aforex); Công ty Chế biến và xuất khẩu nông lâm sản Lạng Sơn. Các công ty này thu mua trên 3.000 tấn hồi tươi/năm để chế biến và xuất khẩu. Bên cạnh xuất khẩu trực tiếp cho các đối tác nước ngoài, các công ty còn quảng bá, mở rộng kênh tiêu thụ sản phẩm trên các sàn thương mại quốc tế như: Alibaba, Amazon…

Cùng đó, toàn tỉnh phát triển được 3 sản phẩm OCOP (chương trình mỗi xã một sản phẩm) từ hồi. Thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại đã có một số doanh nghiệp, nhà đầu tư quan tâm chế biến, tiêu thụ sản phẩm, trong đó đầu tư xây dựng nhà máy chế biến… Việc hình thành chuỗi liên kết bước đầu đã góp phần nâng cao giá trị, ổn định đầu ra cho sản phẩm, giúp người dân yên tâm đầu tư sản xuất, xây dựng thương hiệu sản phẩm.

Sản phẩm được làm từ hoa hồi của Công ty TNHH Chế biến và Xuất khẩu Nông lâm sản Lạng Sơn.

Câu chuyện của Công ty TNHH Chế biên và Xuất khẩu Nông lâm sản Lạng Sơn (Aforex) là ví dụ cho sự thay đổi tư duy sản xuất nhờ OCOP. Từ một doanh nghiệp thu mua và sơ chế nhỏ lẻ, Aforex đã được tỉnh hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ sản phẩm, xây dựng quy trình sản xuất đạt chuẩn, thiết kế bao bì, truy xuất nguồn gốc, đồng thời tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại trong và ngoài nước. Nhờ đầu tư công nghệ hiện đại, sản phẩm tinh dầu hồi của công ty đạt hàm lượng tinh dầu trên 11%, với trans-anethol chiếm hơn 90%, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang châu Âu.

Sau khi được công nhận OCOP 4 sao, tinh dầu hồi và hoa hồi khô của Aforex nhanh chóng mở rộng thị trường, có mặt tại Ấn Độ, Malaysia, Đức, Thái Lan, Hà Lan, Singapore và được bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Hoa hồi Lạng Sơn” tại Liên minh châu Âu (EU).

Theo đại diện Công ty cho biết: “OCOP không chỉ mang đến chứng nhận chất lượng mà còn thay đổi cách nghĩ, cách làm của doanh nghiệp. Chúng tôi được hỗ trợ quảng bá, kết nối thị trường, sản phẩm hồi Lạng Sơn đã thật sự có chỗ đứng trên thị trường quốc tế.”

Các hộ trồng hồi nay đã chủ động liên kết với doanh nghiệp, tổ hợp tác và hợp tác xã, tham gia vào chuỗi sản xuất - chế biến - tiêu thụ thay vì làm riêng lẻ. Nhiều mô hình chế biến nhỏ lẻ cũng ra đời, tạo việc làm cho hàng trăm lao động nông thôn và góp phần đa dạng hóa sản phẩm từ cây hồi như tinh dầu, trà hoa hồi, túi thơm, sản phẩm hữu cơ.

Các hộ dân ở Điềm He 2, Văn Quan (Lạng Sơn) phơi, tuyển chọn hồi cho các cơ sở thu gom hồi xuất khẩu

Từ những hộ trồng nhỏ lẻ, nay nhiều gia đình đã trở thành thành viên của chuỗi giá trị OCOP, sản xuất theo hướng hàng hóa và chú trọng chất lượng. Có thể thấy, chương trình OCOP không chỉ giúp nâng hạng sản phẩm, mà còn thay đổi tư duy sản xuất của người dân Xứ Lạng - từ “trồng cây để bán” sang “làm thương hiệu để phát triển bền vững”.

Điểm đáng chú ý trong quá trình triển khai OCOP của Lạng Sơn là chính quyền địa phương vào cuộc mạnh mẽ, người dân hưởng ứng tích cực. Tỉnh đã tổ chức hơn 40 lớp tập huấn kỹ thuật cho các hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ dân, hướng dẫn quy trình sản xuất - sơ chế - bảo quản đúng tiêu chuẩn OCOP. Các cơ quan chuyên môn hỗ trợ đăng ký chỉ dẫn địa lý “Hoa hồi Lạng Sơn” và chuẩn hóa hồ sơ sản phẩm để phục vụ xuất khẩu.

Cùng với đó, từ nguồn vốn vay ưu đãi đã được tỉnh phân bổ để giúp các chủ thể đầu tư máy sấy, máy chưng cất tinh dầu, thiết bị lọc, hệ thống đóng gói, tem nhãn và kho bảo quản. Nhờ vậy, chỉ trong vài năm, đã có hàng chục hộ dân, hợp tác xã và doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia OCOP, góp phần hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ trồng - chế biến - thương mại.

Trên nền chính sách đó, người dân đã chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang làm ăn có kế hoạch và liên kết bền chặt hơn. Những mô hình như hợp tác xã Hồi Văn Quan, hợp tác xã Hương Hồi Lạng Sơn đã ra đời, giúp nông dân có nơi tiêu thụ ổn định, tiếp cận kỹ thuật mới và cải thiện năng suất. Nhiều hộ còn tự đầu tư thiết bị sấy, lọc tinh dầu, từng bước nâng cấp chất lượng sản phẩm để đạt tiêu chí tham gia OCOP.

Song song với việc chuẩn hóa sản phẩm, Lạng Sơn còn đẩy mạnh xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm OCOP trên phạm vi toàn quốc. Trong đó, nhiều hoạt động nổi bật được tổ chức liên tiếp qua các năm: năm 2022, tỉnh phối hợp tổ chức Diễn đàn kết nối tiêu thụ nông sản Lạng Sơn; năm 2023, Sở Công Thương phối hợp cùng Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư An Giang tổ chức hội nghị giao thương giữa siêu thị Tứ Sơn (An Giang) và các doanh nghiệp, hợp tác xã Lạng Sơn. Năm 2024, tỉnh tiếp tục tham dự Hội chợ Công Thương khu vực Tây Bắc - Điện Biên 2024 và hội nghị kết nối doanh nghiệp, nhà phân phối tại Thanh Hóa, mở rộng thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm OCOP, trong đó có nhóm sản phẩm từ hồi.

Nhờ đó, sản phẩm hồi Xứ Lạng dần khẳng định thương hiệu trên các kênh phân phối lớn. Đặc biệt, sản phẩm hồi OCOP cũng đã được đưa lên các sàn thương mại điện tử như Postmart, Voso, Shopee OCOP, giúp người tiêu dùng khắp cả nước dễ dàng tiếp cận và đặt mua trực tuyến.

Trong giai đoạn 2025 - 2030, tỉnh Lạng Sơn đặt mục tiêu nâng sản phẩm hồi từ hạng 4 sao lên 5 sao OCOP cấp quốc gia, hướng tới thị trường xuất khẩu ổn định và phát triển vùng trồng hữu cơ quy mô lớn.

Để đạt mục tiêu này, địa phương sẽ tập trung phát triển chuỗi giá trị hoàn chỉnh - từ vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu, đến truyền thông và du lịch trải nghiệm. Các sản phẩm mới như mỹ phẩm, tinh dầu dược liệu, trà hồi hữu cơ cũng đang được khuyến khích phát triển.