[eMagazine] Phú Thọ: Đưa đặc sản xứ Mường “Gạo nếp gà gáy Mỹ Lung” vươn xa

Từ giống lúa nếp bản địa được đồng bào Mường (tỉnh Phú Thọ) gìn giữ qua nhiều thế hệ, gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung đang từng bước được tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và phát triển theo hướng hàng hóa. Việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, cùng với đầu tư nâng cao giá trị sản phẩm và đẩy mạnh xúc tiến thương mại, đang mở thêm cơ hội để đặc sản này vươn xa.

Nếp Gà Gáy Mỹ Lung là giống lúa nếp bản địa quý được người dân gìn giữ, canh tác qua nhiều thế hệ tại vùng Mỹ Lung, nay thuộc các xã Sơn Lương, Xuân Viên và Thượng Long, tỉnh Phú Thọ. Đây không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp mà còn gắn với đời sống, văn hóa và tập quán canh tác của đồng bào dân tộc Mường.

Gạo nếp Gà Gáy có hạt to, trắng, chắc mẩy; khi đồ thành xôi cho hương thơm đặc trưng, độ dẻo cao và vị đậm đà. Theo lời kể dân gian, tên gọi Nếp gà gáy bắt nguồn từ một câu chuyện gắn với đời sống gia đình người Mường thuở Vua Hùng. Trong một lần chuẩn bị bữa cơm mời trưởng tộc, vì mải mê quên việc, người con dâu trẻ đã đồ xôi khi gạo chưa kịp ngâm đủ thời gian. Thế nhưng, chính sự “vội vàng” ấy lại cho ra nồi xôi thơm dẻo khác thường. Khi được hỏi, cô gái bối rối trả lời: “Đó là gạo nếp gà gáy”. Cái tên mộc mạc, dân dã ấy theo năm tháng trở thành dấu hiệu nhận diện cho một giống nếp riêng có của vùng đất Mỹ Lung.

Không chỉ mang màu sắc huyền thoại, Nếp gà gáy Mỹ Lung còn có những đặc tính sinh học rất riêng. Đây là giống lúa dài ngày, thời gian sinh trưởng từ tháng 5 đến tháng 10. Cây lúa cao trên 1,5 m, có mùi thơm nên dễ bị sâu bệnh và đòi hỏi nhiều công chăm sóc. Đặc biệt, do đặc tính cây cao, nếp Gà Gáy không thể thu hoạch bằng máy mà phải cắt từng bông bằng tay.

Đây cũng là một trong những lý do sản xuất từng chủ yếu ở quy mô hộ gia đình, sản lượng nhỏ và khó đáp ứng ổn định nhu cầu thị trường.

Bài toán bắt đầu được tháo gỡ khi người dân liên kết sản xuất thông qua Hợp tác xã Sản xuất, kinh doanh gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung. HTX tập hợp hơn 280 hộ, với diện tích gieo cấy trên 100 ha; tổ chức cung ứng giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, thu mua và tiêu thụ sản phẩm.

Việc hình thành vùng nguyên liệu giúp chuyển sản xuất từ phân tán sang có tổ chức, đồng thời tạo điều kiện kiểm soát chất lượng và sản lượng. Năng suất bình quân hiện đạt khoảng 3-4 tấn/ha, doanh thu trung bình hơn 90 triệu đồng/ha.

Cùng với tổ chức sản xuất, khâu sau thu hoạch cũng được đầu tư. HTX đã có kho chứa, máy xay xát, thiết bị đóng gói; bao bì được hoàn thiện với thông tin sản phẩm, mã số, mã vạch và truy xuất nguồn gốc. Hạt lúa vì thế không còn dừng ở khâu nguyên liệu mà được chế biến, đóng gói thành sản phẩm hàng hóa có nhận diện.

Từ tháng 10/2010, nếp Gà Gáy Mỹ Lung được Cục Sở hữu trí tuệ công nhận nhãn hiệu tập thể. Đây là bước đi đầu tiên để người dân địa phương cùng gìn giữ tên gọi, xây dựng nhận diện sản phẩm, hoàn thiện bao bì, truy xuất nguồn gốc và từng bước đưa sản phẩm ra thị trường.

Sau khi được bảo hộ nhãn hiệu tập thể, giá trị kinh tế của nếp Gà Gáy từng bước được nâng lên. Năm 2022, sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao, qua đó tiếp tục nâng cao mức độ nhận diện và giá trị thương mại.

Danh tiếng của gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung cũng từng bước được khẳng định qua các giải thưởng, danh hiệu và sự ghi nhận ở nhiều cấp. Sản phẩm từng được đánh giá là một trong 10 thương hiệu gạo nổi tiếng của Việt Nam, đạt Giải thưởng KOVA năm 2007; được trao Cúp Vàng sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh và Bằng khen của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn năm 2019. Năm 2021, gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung tiếp tục được Bộ Công Thương công nhận là một trong 200 sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia. Những ghi nhận này góp phần củng cố uy tín, nâng cao nhận diện và tạo thêm cơ sở để sản phẩm tiếp cận rộng hơn với thị trường.

Theo ông Khúc Ngọc Tung - Giám đốc HTX Sản xuất, kinh doanh gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung, HTX đang tiếp tục mở rộng mô hình liên kết sản xuất lúa theo hướng hữu cơ tại xã Sơn Lương và một số khu dân cư lân cận. HTX phối hợp với doanh nghiệp hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao năng lực chế biến sâu, tăng cường truy xuất nguồn gốc và từng bước đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường trong và ngoài tỉnh. Đồng thời, HTX cũng chú trọng nâng cao năng lực đội ngũ lãnh đạo, bồi dưỡng cán bộ chuyên môn, thu hút nguồn nhân lực trẻ có trình độ và khuyến khích thành viên đề xuất các ý tưởng sáng tạo để xây dựng, phát triển thương hiệu gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung.

“Chúng tôi xác định phát triển HTX không chỉ vì lợi nhuận mà còn vì trách nhiệm với cộng đồng. Giữ được giống nếp quý của đồng bào, làm giàu trên chính mảnh đất quê hương, đó mới là mục tiêu lâu dài”, ông Khúc Ngọc Tung nhấn mạnh.

Sau nhãn hiệu tập thể, việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý là bước phát triển quan trọng, giúp xác lập rõ hơn mối liên hệ giữa chất lượng, danh tiếng của gạo nếp Gà Gáy với vùng đất Mỹ Lung. Sau gần 4 năm triển khai dự án đăng ký bảo hộ và quản lý chỉ dẫn địa lý, Cục Sở hữu trí tuệ đã ban hành Quyết định số 323/QĐ-SHTT, ngày 30/6/2026, cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 000155 cho sản phẩm gạo nếp Gà Gáy mang tên “Mỹ Lung”. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Phú Thọ là tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý.

Khu vực địa lý được bảo hộ gồm các xã Mỹ Lung, Mỹ Lương, Lương Sơn, Xuân An, Xuân Viên, Nga Hoàng và Thượng Long của huyện Yên Lập trước đây; từ ngày 1/7/2025 thuộc các xã Sơn Lương, Xuân Viên và Thượng Long, tỉnh Phú Thọ, theo bản đồ khu vực địa lý được UBND tỉnh phê duyệt.

Ngày 21/7, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Phú Thọ tổ chức hội nghị công bố Chỉ dẫn địa lý “Mỹ Lung” cho sản phẩm nếp Gà Gáy của tỉnh. Việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý khẳng định uy tín, chất lượng và nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm, tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ thương hiệu, nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường tiêu thụ và gia tăng giá trị cho hạt gạo đặc sản.

Phát biểu tại hội nghị, ông Nguyễn Minh Tường, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Phú Thọ, cho biết thời gian tới, Sở sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương, HTX và các đơn vị liên quan xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thực hiện hiệu quả hệ thống quản lý chỉ dẫn địa lý; bảo đảm việc sử dụng chỉ dẫn địa lý đúng đối tượng, đúng vùng địa lý và tuân thủ quy chế quản lý đã được ban hành.

Cùng với đó, Sở sẽ tăng cường kiểm soát chất lượng, giám sát việc sử dụng chỉ dẫn địa lý và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch nhằm bảo vệ uy tín, danh tiếng của sản phẩm và quyền lợi người tiêu dùng.

Việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm cũng được xác định là hướng đi quan trọng. Tỉnh sẽ tiếp tục hỗ trợ các HTX, doanh nghiệp hoàn thiện bao bì, nhãn mác, nâng cao năng lực chế biến và phát triển thương hiệu; đồng thời phối hợp với các đơn vị xúc tiến thương mại mở rộng thị trường, đưa sản phẩm vào hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại và các sàn thương mại điện tử.

Cùng với nâng cao năng lực sản xuất và xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường là khâu có ý nghĩa quyết định đối với khả năng phát triển bền vững của gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung.

Thực tế cho thấy, với những sản phẩm đặc sản ở khu vực miền núi, hạn chế không chỉ nằm ở quy mô sản xuất mà còn ở khả năng tiếp cận hệ thống phân phối. Việc tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ, hội nghị kết nối cung cầu vì vậy trở thành một trong những giải pháp quan trọng để đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng và các nhà phân phối.

Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung đã nhiều lần được giới thiệu tại các hội chợ OCOP, chương trình xúc tiến thương mại, hội nghị kết nối cung cầu tại tỉnh Phú Thọ cũng như các thành phố lớn như: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh.... Từ vùng sản xuất tại Sơn Lương, sản phẩm hiện đã được đưa vào hệ thống hơn 100 đại lý trong và ngoài tỉnh.

Bên cạnh các kênh phân phối truyền thống, sản phẩm Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung cũng đã từng bước tiếp cận thương mại điện tử, mở rộng phương thức quảng bá và bán hàng. Đây là hướng đi phù hợp với quá trình chuyển đổi số trong hoạt động thương mại, giúp các sản phẩm đặc trưng địa phương giảm phụ thuộc vào phạm vi thị trường truyền thống.

Với vai trò quản lý nhà nước trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại, ngành Công Thương Phú Thọ thời gian qua cũng đẩy mạnh các hoạt động kết nối cung cầu, hỗ trợ doanh nghiệp, HTX quảng bá sản phẩm, tham gia hội chợ, kết nối với hệ thống phân phối và doanh nghiệp xuất khẩu.

Đặc biệt, chính sách xúc tiến thương mại của tỉnh tiếp tục tạo thêm nguồn lực cho các hoạt động quảng bá, kết nối giao thương và phát triển thị trường. Đây là điều kiện để các sản phẩm OCOP, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu và sản phẩm đặc trưng địa phương có thêm cơ hội tiếp cận các nhà phân phối, siêu thị, trung tâm thương mại và đối tác ngoài tỉnh.

Đối với gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung, mục tiêu tiếp theo không chỉ là mở rộng thị trường trong nước mà còn từng bước hướng tới thị trường quốc tế.

Để xuất khẩu, sản phẩm cần đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, quy mô cung ứng, bao bì và tiêu chuẩn kỹ thuật của từng thị trường. Đây là những yêu cầu đòi hỏi HTX phải tiếp tục nâng cao năng lực quản trị, chuẩn hóa quy trình sản xuất và tăng cường liên kết với doanh nghiệp.

Trong quá trình này, việc kết nối với các doanh nghiệp xuất khẩu thông qua các chương trình xúc tiến thương mại của ngành Công Thương có thể mở thêm cơ hội để sản phẩm tìm kiếm đối tác, nghiên cứu thị trường và từng bước hoàn thiện theo yêu cầu xuất khẩu.

Từ một giống lúa được đồng bào Mường gìn giữ qua nhiều thế hệ, nếp Gà Gáy Mỹ Lung đang từng bước hình thành chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu, chế biến đến thị trường. Chỉ dẫn địa lý, cùng các chương trình xúc tiến thương mại, ứng dụng khoa học công nghệ đang mở thêm dư địa để sản phẩm nâng giá trị, củng cố sức cạnh tranh và tiến xa hơn trên thị trường.