Một số vấn đề về tư vấn trong quản lý xây dựng hiện nay

Tư vấn và những loại hình tư vấn
Theo định nghĩa, Tư vấn là một dịch vụ trí tuệ, một hoạt động “chất xám” cung ứng cho khách hàng những lời khuyên đúng đắn về chiến lược, sách lược, biện pháp hành động và giúp đỡ, hướng dẫn khách hàng thực hiện những lời khuyên đó, kể cả tiến hành những nghiên cứu soạn thảo dự án và giám sát quá trình thực thi dự án đạt hiệu quả yêu cầu. ở Việt Nam, một dự án đầu tư xây dựng thường trải qua các giai đoạn tư vấn sau: Tư vấn lập báo cáo khả thi. Tại thời điểm này, ngoài việc giúp Chủ đầu tư soạn báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và báo cáo nghiên cứu khả thi, tư vấn còn giúp cho Chủ đầu tư nghiên cứu thị trường để xác định cơ hội đầu tư; Tư vấn về khâu lập quy hoạch; Tư vấn khảo sát thiết kế: Giúp biến những ý tưởng đầu tư và báo cáo khả thi thành dự án thực tế. Tư vấn lập thiết kế sơ bộ, thiết kế kỹ thuật thi công; Tư vấn tổ chức đấu thầu và đánh giá Hồ sơ dự thầu: Giúp chọn ra những nhà thầu ưu tú nhất, xuất sắc nhất để biến ý tưởng đầu tư trở thành hiện thực; Tư vấn giám sát thi công: Giám sát sự trung thực của nhà thầu để ngăn ngừa hiện tượng sai phạm, rút ruột công trình, giúp chủ đầu tư khắc phục những sự cố nảy sinh trong quá trình thi công; khống chế giá thành, khống chế tiến độ và chất lượng; Tư vấn về khối lượng (thường có ở dự án xây dựng của chủ đầu tư là người nước ngoài. Tư vấn này có mặt trong suốt thời gian thực hiện của dự án, bắt đầu từ khi có bản vẽ hồ sơ thiết kế, giúp chủ đầu tư tính toán khối lượng, tư vấn về giá cả thị trường, làm hồ sơ mời thầu và xét thầu, tham gia trong quá trình thanh toán, quyết toán. Tư vấn này làm việc độc lập,song song với các tư vấn khảo sát thiết kế, tư vấn giám sát thi công).
Chính vì tư vấn đóng một vai trò rất quan trọng và xuất hiện trong tất cả các giai đoạn của dự án, nên tư vấn quyết định phần lớn sự “thành” hay “bại” của một dự án.Tư vấn không chỉ đơn thuần là đưa ra lời khuyên, mà còn phải chỉ vẽ, hướng dẫn thực hiện lời khuyên đưa ra sao cho có thể đạt hiệu quả cao nhất. Tư vấn phải giúp đỡ kỹ thuật trong việc soạn thảo và hoàn chỉnh các dự án, giúp đỡ trong giám sát sự thực thi dự án. Tư vấn phải tổ chức việc điều tra, khảo sát, nghiên cứu, soạn thảo các văn kiện, dự án, quy hoạch, thiết kế và quản lý các dự án xây dựng cho khách hàng.
Thực tế tư vấn xây dựng ở Việt Nam
Trong thời gian gần đây, hiện tượng chất lượng công trình và thất thoát lãng phí trong xây dựng, đặc biệt ở các dự án xây dựng sử dụng vốn Nhà nước, đã có những vấn đề nổi cộm bức xúc, được cả xã hội quan tâm. Nhiều hội nghị, hội thảo đã được tổ chức để xem xét, phân tích đánh giá tình hình này. Nhiều đề tài nghiên cứu khoa học đã được triển khai, nhằm tìm ra nguyên nhân của tình hình và kiến nghị các giải pháp khắc phục hoặc phòng ngừa tình trạng không đảm bảo chất lượng công trình và thất thoát lãng phí trong xây dựng. Những sai phạm và vi phạm của tư vấn xây dựng đã gây thất thoát hơn 10% tổng giá trị thất thoát và lãng phí trong xây dựng. Tư vấn lập hồ sơ thiết kế giai đoạn chuẩn bị đầu tư là một ví dụ điển hình. Thông thường, trong bước thiết kế quy hoạch và lập dự án chuẩn bị đầu tư, việc lựa chọn vị trí, đề xuất quy mô xây dựng và đánh giá hiệu quả kinh tế của dự án không hợp lý, dẫn đến lãng phí vốn đầu tư. Chẳng hạn, quy mô công trình quá lớn thì sẽ không phát huy được hiệu quả đầu tư và ngược lại, nếu quy mô quá nhỏ thì vừa mới xây xong đã phải cải tạo, nâng cấp. Khi đánh giá hiệu quả kinh tế của dự án, do sử dụng số liệu đầu vào không chính xác, dẫn đến hiệu quả kinh tế có thể là rất cao, nhưng sự thực lại không phải như vậy. Hoặc như việc tính toán thời gian hoàn vốn đối với dự án đầu tư BOT, có những dự án tính toán hoàn vốn lên đến trên 20 năm, song thực tế, chỉ trong vòng 10-15 năm, nhà đầu tư đã thu hồi được vốn. Thêm vào đó, chất lượng tư vấn thiết kế còn nhiều bất cập, thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau như: trình độ khảo sát - thiết kế... Công tác nghiên cứu, đặc biệt là nghiên cứu ứng dụng còn xa rời thực tế, dẫn đến chất lượng đồ án thiết kế thấp, kết cấu chưa hợp lý, thiết kế biện pháp thi công không tiết kiệm; khi nghiên cứu công trình lớn gặp lúng túng, sơ xuất khi thiết kế, bóc tách dự toán, khối lượng sai dẫn đến phải làm đi làm lại, nghĩa là phải trình duyệt lại dự án dẫn đến chậm tiến độ công trình, có khi làm mất đi cả cơ hội đầu tư, lỗi này rất phổ biến mà không thể lượng hoá thiệt hại bằng tiền được. Dự toán hoàn toàn dựa vào định mức, đơn giá Nhà nước đã lạc hậu, không theo kịp với tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ xây dựng. Nhiều đơn giá quá thấp, không đủ để thi công, cũng có nhiều đơn giá quá cao mà vẫn được áp dụng (ví dụ đơn giá nén tĩnh thử tải cọc). Tư vấn chỉ áp đơn giá đúng theo quy định, chứ không quan tâm và lập dự toán theo giá thị trường (với mục đích dự báo) nên giá thành công trình thi công thực tế sau này thường khác xa với dự toán, không dự báo được một cách tương đối biến đổi về giá cả thị trường vật liệu xây dựng.
Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ tư vấn giám sát còn nhiều yếu kém và hạn chế. Chưa có được đội ngũ tư vấn giám sát không những giỏi trong việc kiểm soát chất lượng, công nghệ thi công, mà còn phải đủ năng lực, trình độ giám sát thực hiện các chỉ dẫn kỹ thuật, phát hiện những tồn tại của đồ án thiết kế kỹ thuật để có phương án sửa chữa, hoàn thiện. Thực tế hiện nay, nhiều trường hợp tư vấn giám sát bị nhà thầu qua mặt, sử dụng chủng loại vật liệu sai quy cách, hoặc thi công không đúng đồ án thiết kế, quy trình thi công, chỉ dẫn kỹ thuật; thay đổi biện pháp thi công để tiết kiệm vật tư, thiết bị xe máy và nhân lực. Song, một số biện pháp được thay đổi đã làm giảm chất lượng công trình chính, phải làm đi sửa lại gây lãng phí cho công trình. Tư vấn giám sát chưa làm hết trách nhiệm trong khâu giám sát, không phát hiện được những thiếu sót của thiết kế. Ví dụ, thiết kế thiếu thép trong đường ống áp lực số 1 Nhà máy Thuỷ điện Trị An) gây ra sự cố công trình, hay Nhà chung cư A5 cao 15 tầng với 136 căn hộ trên diện tích xây dựng 1.276 m2 ở khu đô thị Đại Kim - Định Công bị thiếu tới 219 tấn thép...
Bên cạnh các công ty tư vấn góp phần đem lại những công trình mang tầm vóc quốc gia, đem lại niềm tự hào của Việt Nam trước con mắt của bạn bè thế giới, vẫn còn có những công ty tư vấn thiếu năng lực, chưa hoàn thành đầy đủ trách nhiệm và nghĩa vụ của mình, để lại những hậu quả nặng nề không thể tính  bằng tiền. Nguyên nhân của thực trạng trên, trước hết phải kể đến việc các tổ chức tư vấn thiếu nguồn tài chính để đầu tư chiều sâu về trang thiết bị, về tài liệu, về đào tạo, làm ảnh hưởng đến chất lượng đồ án thiết kế; Tài liệu khảo sát điều tra cơ bản có trường hợp không đảm bảo chất lượng, đã gây nhiều sai sót trong thiết kế xây dựng; Trình độ và năng lực chuyên môn của một số cán bộ tư vấn chưa cao, thiếu kinh nghiệm thực tế. Cũng như trách nhiệm tư vấn chưa cao...
Giải pháp nào để nâng cao hiệu quả của tư vấn
Tư vấn thiết kế công trình xây dựng là loại hình dịch vụ đặc biệt. Phải có tiêu chuẩn khắt khe hơn đối với cơ chế quản lý và cấp giấy phép  hành nghề tư vấn thiết kế. Bởi nhiều tổ chức tư vấn thiết kế hiện nay rất yếu về chuyên môn, thậm chí không đủ khả năng chuyên môn cũng được cấp phép hoạt động. Cần rà soát lại tình trạng cấp phép dịch vụ tư vấn, không nên để loại dịch vụ này mọc lên nhiều, dẫn đến việc không thể kiểm soát. Điều này, không những làm ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng công trình, mà còn làm lãng phí, thất thoát nhiều tiền của Nhà nước. Do đó, dứt khoát đối với những dự án, chúng ta phải có đấu thầu tư vấn. Vì rằng, khi đánh giá, nên đưa tiêu chuẩn năng lực, kinh nghiệm và giải pháp kỹ thuật lên hàng đầu, giá thiết kế là thứ hai vì rằng tỷ trọng giá thiết kế là quá nhỏ, chỉ tương đương với sai số trong tổng dự toán. Đơn vị tư vấn nào đưa ra được giải pháp, kết cấu, biện pháp thi công có tổng dự toán nhỏ nhất mà vẫn đảm bảo chất lượng và nhiệm vụ công trình, dám chịu trách nhiệm về chất lượng đồ án của mình sẽ được lựa chọn. Đồng thời, không đánh giá thiết kế phí theo giá trị xây lắp của công trình, bởi việc này làm cho giá thành công trình tăng lên một cách không cần thiết, gây lãng phí, bởi một lý do rất đơn giản là giá trị xây lắp càng cao thì giá trị thiết kế phí cũng tăng theo. Bên cạnh đó, vấn đề lương tâm đạo đức nghề nghiệp hiện nay bị chi phối bởi nhiều yếu tố: cơ chế chính sách, cơ chế đãi ngộ không hợp lý. Để tăng thu nhập, người thiết kế phải chạy theo số lượng mà không tìm tòi sáng tạo hoặc người thiết kế cấy khối lượng để thông đồng với đơn vị thi công rút tiền.
Chính vì vậy, tư vấn phải nâng cao trình độ kiến thức và nghề nghiệp. Hơn ai hết, nhà tư vấn phải học hỏi suốt đời, học trong sách vở, học qua thông tin, qua kinh nghiệm thực tiễn, học tới mức đạt trình độ uyên bác. Các công ty tư vấn phải lập và thực hiện một chương trình đào tạo nội bộ về chuyên môn, nghiệp vụ và xây dựng một lực lượng chuyên gia tư vấn rất tinh nhuệ. Đứng trước sự phát triển của nền kinh tế đất nước, yêu cầu về quy mô, chất lượng công trình ngày càng cao, đòi hỏi trách nhiệm của tư vấn ngày càng lớn.