Ngành hàng thực phẩm Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng

Hiện tại, các mặt hàng thực phẩm Việt Nam đã đang phải căng sức cạnh tranh với các mặt hàng thực phẩm nhập khẩu vốn đa dạng về chủng loại, mẫu mã, chất lượng cao và giá bán đang ngày càng có xu hướng giảm xuống, phù hợp hơn với người tiêu dùng Việt Nam. Theo đánh giá của nhiều quốc gia trên thế giới, Việt Nam là thị trường tiêu thụ thực phẩm đầy tiềm năng và dễ tính trong việc chọn lựa các sản phẩm nhập khẩu. Không ít sản phẩm thực phẩm đông lạnh hoặc đã qua chế biến của nước ngoài dù đang chịu mức thuế nhập khẩu lên tới 15% - 20% vẫn có tốc độ nhập khẩu tăng cao qua các năm và đang chiếm thị phần tương đối trên thị trường nội địa.

Ví dụ, số liệu của Tổng cục Hải quan cho thấy, lượng thịt gà nhập khẩu về Việt Nam trong 6 tháng đầu năm đã tăng đột biến lên tới 71.000 tấn, trị giá 63,7 triệu USD. Đơn giá bình quân nhập khẩu trước thuế theo kê khai là 0,91 USD/kg (khoảng 19.600 đồng/kg). Trong cả năm 2014, lượng thịt gia cầm được nhập khẩu về Việt Nam chỉ là 95 triệu USD.

Dự báo, nếu Việt Nam ký kết TPP thì chỉ riêng nhập khẩu thịt lợn từ Mỹ có thể tăng gấp 43,2 lần kim ngạch nhập khẩu năm 2014, từ 2,3 triệu USD lên 100 triệu USD/năm. Không chỉ riêng mặt hàng thịt gia cầm, các mặt hàng thực phẩm chế biến khác, rượu và đồ uống có cồn xuất xứ từ châu Âu có thể tràn ngập thị trường Việt Nam kể từ năm 2018. Theo thỏa thuận FTA Việt Nam - EU, Việt Nam sẽ mở cửa thị trường cho hầu hết các sản phẩm thực phẩm của EU, cả nguyên liệu và sản phẩm đã qua chế biến, thuế quan đối với mặt hàng rượu và sản phẩm có cồn từ EU sẽ được dỡ bỏ sau 7 năm. Thịt lợn đông lạnh được miễn thuế quan sau 7 năm, đối với thịt bò là 3 năm, sản phẩm sữa tối đa là 5 năm và thực phẩm qua sơ chế tối đa 7 năm. Thịt gà sẽ được miễn hoàn toàn thuế quan sau 10 năm.

Theo đánh giá của các chuyên gia, khi các FTA chính thức có hiệu lực thì các doanh nghiệp trong lĩnh vực chăn nuôi gia súc, gia cầm, chế biến thực phẩm, sản xuất sữa, đường... sẽ phải gồng mình hơn nữa trước làn sóng đổ bộ của các mặt hàng thực phẩm nhập khẩu. Đây cũng là một trong những nhóm doanh nghiệp chịu tác động mạnh nhất khi Việt Nam dỡ bỏ hàng rào thuế quan.

Trong khi các mặt hàng thực phẩm nhập khẩu ngày càng tiến sâu vào thị trường nội địa thì các doanh nghiệp thực phẩm Việt Nam lại chưa có nhiều động thái để bảo vệ thị trường. Các hoạt động đầu tư đổi mới công nghệ, quy trình sản xuất chưa được chú trọng khiến chất lượng chưa được bảo đảm, giá thành sản phẩm cao nên khó hạ giá để cạnh tranh với hàng nhập khẩu. Ví dụ, thịt gà nhập từ Mỹ hiện bán trên thị trường TP. Hồ Chí Minh có giá nhập khẩu chỉ 19.000 đ/kg, giá bán tới tay người tiêu dùng là 23.000 đ/kg. Trong khi đó, giá thành gà còn lông thấp nhất của các nông trại của Việt Nam về đến nhà máy giết mổ đã là 27.000 đ/kg, giết mổ xong (tỷ lệ thu hồi thịt 75%), giá bán đến người tiêu dùng chênh tới 14.000 đ/kg so với thịt nhập khẩu. Còn thịt bò nhập từ Australia có giá bán thấp hơn bò nội 50.000 đ/kg nhờ năng suất chăn nuôi của Australia vượt trội. Các mặt hàng thực phẩm Việt Nam vẫn chưa xây dựng được quy trình quản lý chất lượng, còn sử dụng nhiều loại hóa chất cấm khiến người tiêu dùng trong nước đánh mất niềm tin với sản phẩm nội địa.

Các doanh nghiệp Việt Nam phần lớn là các đơn vị kinh doanh sản xuất nhỏ lẻ, chưa có nhiều doanh nghiệp lớn và chưa có các liên kết trong ngành cũng như giữa các ngành với nhau để tạo thành các đối trọng với các tập đoàn, doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm nước ngoài.

Bên cạnh đó, việc phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu nước ngoài như đối với hoạt động sản xuất bánh kẹo, chế biến thủy hải sản… khiến giá trị gia tăng thấp và khó tận dụng các cơ hội giảm thuế do các FTA đem lại. Việc chưa xây dựng được vùng nguyên liệu trong nước khiến sức cạnh tranh của các mặt hàng thực phẩm nội địa giảm.