Từ mua sắm trực tuyến đến tiêu dùng thông minh
Chỉ trong vài năm trở lại đây, thương mại điện tử đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của hàng triệu người dân Việt Nam. Từ những mặt hàng tiêu dùng thiết yếu đến nông sản, thực phẩm, đặc sản vùng miền hay các sản phẩm phục vụ nhu cầu hằng ngày, mọi giao dịch đều có thể được thực hiện thông qua các nền tảng số chỉ với một thiết bị kết nối Internet. Mua sắm trực tuyến không còn là một lựa chọn mới mẻ mà đã dần trở thành một phương thức tiêu dùng phổ biến, phản ánh sự thay đổi của xã hội trong quá trình chuyển đổi số và phát triển kinh tế số.
Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng nhanh chóng của thị trường, tiêu chí lựa chọn sản phẩm của người tiêu dùng cũng đang có những thay đổi đáng kể. Nếu như trước đây yếu tố giá cả và sự thuận tiện thường được đặt lên hàng đầu thì hiện nay, người tiêu dùng ngày càng dành nhiều sự quan tâm hơn đến chất lượng sản phẩm, nguồn gốc xuất xứ, mức độ an toàn, uy tín của người bán và khả năng truy xuất thông tin. Quyết định mua sắm vì thế không còn chỉ dựa trên cảm tính mà được hình thành từ quá trình tìm hiểu, so sánh và đánh giá nhiều nguồn thông tin khác nhau.
Sự thay đổi này phản ánh quá trình trưởng thành của thị trường thương mại điện tử Việt Nam. Khi người tiêu dùng có nhiều lựa chọn hơn, yêu cầu đối với doanh nghiệp cũng ngày càng cao hơn. Một sản phẩm muốn tạo dựng được niềm tin không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng mà còn phải chứng minh được nguồn gốc, minh bạch thông tin và thể hiện trách nhiệm đối với môi trường cũng như cộng đồng. Điều đó đang tạo ra động lực tích cực để các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh từng bước nâng cao tiêu chuẩn sản xuất, hoàn thiện quy trình quản lý và đầu tư nhiều hơn cho việc xây dựng thương hiệu trên môi trường số.
Định hướng phát triển thương mại điện tử theo hướng liên kết vùng, phát huy lợi thế ngành hàng và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương trên môi trường số đang được Bộ Công Thương cụ thể hóa thông qua chuỗi chương trình phát triển thương mại điện tử tại các địa phương. Trong đó, người tiêu dùng ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc định hình chất lượng của thị trường.
Có thể thấy, thương mại điện tử đang làm thay đổi không chỉ phương thức mua bán mà còn góp phần định hình một thế hệ người tiêu dùng mới - những người sẵn sàng dành thêm thời gian để tìm hiểu thông tin trước khi mua hàng, ưu tiên lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và quan tâm nhiều hơn đến những giá trị mà sản phẩm mang lại thay vì chỉ cân nhắc yếu tố giá bán.
Đằng sau mỗi lựa chọn là một giá trị
Trong nền kinh tế số, người tiêu dùng không còn là bên tiếp nhận thông tin một cách thụ động mà đang trở thành chủ thể có khả năng tác động trực tiếp đến xu hướng phát triển của thị trường. Mỗi lượt đánh giá, mỗi bình luận, mỗi lần chia sẻ trải nghiệm hay mỗi quyết định lựa chọn sản phẩm đều góp phần hình thành uy tín của doanh nghiệp và tạo ra áp lực buộc các chủ thể kinh doanh phải không ngừng nâng cao chất lượng dịch vụ.
Chính vì vậy, khái niệm "tiêu dùng thông minh" ngày nay không chỉ được hiểu là mua đúng giá hay lựa chọn được sản phẩm phù hợp với nhu cầu. Quan trọng hơn, đó là quá trình người tiêu dùng chủ động tiếp cận thông tin, biết đánh giá mức độ tin cậy của người bán, quan tâm đến nguồn gốc hàng hóa, lựa chọn những sản phẩm có chất lượng và cân nhắc đến các tác động lâu dài đối với sức khỏe, môi trường và xã hội.
Trên môi trường thương mại điện tử, tiêu dùng thông minh càng trở nên cần thiết bởi khoảng cách giữa người bán và người mua được thay thế bằng dữ liệu và thông tin số. Những hình ảnh, video, đánh giá của khách hàng, mã QR truy xuất nguồn gốc hay các thông tin về chứng nhận chất lượng đều trở thành căn cứ quan trọng giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định mua sắm. Điều này đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp minh bạch hơn trong hoạt động kinh doanh, đầu tư nhiều hơn cho chất lượng sản phẩm và xây dựng niềm tin lâu dài với khách hàng.
Thực tế tại chuỗi Chương trình "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực phía Bắc" và "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực Nam Bộ" cho thấy, cùng với việc hỗ trợ doanh nghiệp và nhà bán hàng ứng dụng thương mại điện tử, Bộ Công Thương cũng chú trọng trang bị kiến thức và kỹ năng cho các chủ thể tham gia thị trường. Thông qua các hoạt động tập huấn, tư vấn, tọa đàm và kết nối với các nền tảng số, chương trình góp phần giúp doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh và tiểu thương từng bước nâng cao năng lực số, đồng thời tạo điều kiện để người tiêu dùng tiếp cận các sản phẩm có thông tin minh bạch và nguồn gốc rõ ràng.
Nhìn từ góc độ đó, tiêu dùng thông minh không chỉ mang lại lợi ích cho từng cá nhân mà còn góp phần nâng cao chất lượng của toàn bộ thị trường thương mại điện tử. Khi người tiêu dùng ưu tiên lựa chọn những sản phẩm minh bạch và có trách nhiệm, các doanh nghiệp sẽ có thêm động lực để cạnh tranh bằng chất lượng thay vì chỉ bằng giá bán. Đây chính là nền tảng quan trọng để thương mại điện tử phát triển theo chiều sâu, hướng tới một môi trường kinh doanh lành mạnh, minh bạch và bền vững.
Lan tỏa xu hướng tiêu dùng xanh từ những hoạt động thực tiễn
Nhận thức rõ vai trò của người tiêu dùng trong sự phát triển của thương mại điện tử, Bộ Công Thương đã lựa chọn cách tiếp cận mới khi tổ chức chuỗi Chương trình "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực phía Bắc" tại Thái Nguyên và "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực Nam Bộ" tại Đồng Tháp. Nếu như trước đây nhiều hoạt động xúc tiến thương mại chủ yếu tập trung vào kết nối cung cầu hoặc hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường thì trong chuỗi chương trình lần này, nội dung tuyên truyền về tiêu dùng xanh, tiêu dùng thông minh và phát triển bền vững được lồng ghép xuyên suốt trong toàn bộ các hoạt động.
Phát biểu khai mạc Chương trình thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực Nam Bộ, Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số Lê Hoàng Oanh nhấn mạnh định hướng phát triển thương mại điện tử theo hướng liên kết vùng, phát huy lợi thế ngành hàng và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương trên môi trường số. Đây cũng là định hướng xuyên suốt của chuỗi chương trình khi gắn phát triển thương mại điện tử với sản phẩm đặc trưng của từng địa phương, đồng thời tạo sự kết nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, nền tảng số, doanh nghiệp công nghệ, hợp tác xã, hộ kinh doanh và người tiêu dùng.
Tại cả hai chương trình, bên cạnh các diễn đàn kết nối doanh nghiệp, hoạt động đào tạo kỹ năng thương mại điện tử, tập huấn chuyển đổi số hay quảng bá sản phẩm đặc sản vùng miền, nhiều nội dung đã được thiết kế theo hướng tăng cường trải nghiệm thực tế, giúp người sản xuất, nhà bán hàng và người tiêu dùng cùng tham gia vào quá trình chuyển đổi số.
Riêng tại Đồng Tháp, các đơn vị đồng hành đã tổ chức hơn 10 phiên livestream trên các nền tảng số, hỗ trợ trực tiếp 32 nhà bán hàng mới, tiếp cận hơn 7 triệu lượt người theo dõi và bán ra 7.780 đơn hàng. Đặc biệt, phiên livestream tại vựa dứa Đồng Tháp đã tiêu thụ khoảng 3,5 tấn dứa chỉ trong 90 phút, cho thấy hiệu quả của việc kết hợp giữa địa phương, nền tảng số, nhà sáng tạo nội dung và các chủ thể sản xuất trong quảng bá, tiêu thụ nông sản trên môi trường trực tuyến.
Không chỉ góp phần mở rộng đầu ra cho sản phẩm địa phương, những hoạt động này còn giúp người tiêu dùng tiếp cận rõ hơn với các sản phẩm có nguồn gốc minh bạch, được giới thiệu trực tiếp từ vùng sản xuất và gắn với câu chuyện về chất lượng, quy trình sản xuất cũng như giá trị bản địa. Qua đó, khoảng cách giữa người sản xuất và người tiêu dùng tiếp tục được rút ngắn, đồng thời củng cố niềm tin của thị trường đối với hàng Việt trên môi trường số.
Một điểm đáng chú ý là chuỗi chương trình không chỉ hướng tới hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm trước mắt mà còn tập trung nâng cao năng lực số cho các chủ thể kinh doanh. Tại Đồng Tháp, chương trình đã đào tạo cho 150 nhà bán hàng, doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh, tiểu thương và lực lượng thanh niên về kỹ năng xây dựng nội dung số, livestream, vận hành kênh bán hàng, thanh toán số và tương tác với khách hàng; đồng thời hỗ trợ, khảo sát hơn 200 tiểu thương tại bốn chợ truyền thống để từng bước tiếp cận phương thức kinh doanh kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến.
Bên cạnh đó, việc ra mắt "Sổ tay Tiểu thương ứng dụng thương mại điện tử năm 2026" đã bổ sung thêm một công cụ thiết thực, giúp tiểu thương và hộ kinh doanh từng bước tiếp cận thương mại điện tử từ xây dựng nội dung, livestream, thanh toán số đến chăm sóc khách hàng và tuân thủ quy định trong kinh doanh trực tuyến. Đây cũng là minh chứng cho định hướng đưa kiến thức và kỹ năng thương mại điện tử đến gần hơn với các chủ thể kinh doanh ở cơ sở.
Thông qua các hoạt động tuyên truyền, đào tạo, kết nối và quảng bá, chuỗi chương trình từng bước góp phần hình thành nhận thức rằng mỗi quyết định mua sắm không chỉ tạo ra một giao dịch thương mại mà còn có thể tạo nên những tác động tích cực đối với người sản xuất, doanh nghiệp, cộng đồng và sự phát triển bền vững của thị trường thương mại điện tử.
Tiêu dùng xanh chỉ có thể hình thành khi toàn bộ hệ sinh thái cùng chuyển động
Trong nhiều năm, khi nhắc đến tiêu dùng xanh, người ta thường nghĩ đến trách nhiệm của người tiêu dùng trong việc ưu tiên lựa chọn các sản phẩm thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của nền kinh tế số, tiêu dùng xanh không phải là kết quả của những quyết định mang tính cá nhân đơn lẻ, mà được hình thành từ sự vận hành đồng bộ của cả hệ sinh thái thương mại điện tử.
Để một người tiêu dùng có thể yên tâm lựa chọn một sản phẩm xanh, trước hết sản phẩm đó phải được sản xuất theo quy trình bảo đảm chất lượng, có nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn. Doanh nghiệp cần đầu tư vào bao bì thân thiện với môi trường, ứng dụng công nghệ để truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa thông tin và xây dựng thương hiệu trên môi trường số. Các nền tảng thương mại điện tử cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát thông tin, tăng cường minh bạch trong hoạt động giao dịch và tạo điều kiện để người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận các sản phẩm chất lượng. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp logistics, đơn vị thanh toán điện tử và các tổ chức cung cấp dịch vụ hỗ trợ cũng giữ vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa quy trình vận hành, góp phần giảm chi phí, tiết kiệm nguồn lực và hướng tới phát triển bền vững.
Điều đó cho thấy, tiêu dùng xanh không bắt đầu từ thời điểm người tiêu dùng nhấn nút đặt hàng mà bắt đầu từ quá trình xây dựng một hệ sinh thái thương mại điện tử có trách nhiệm, nơi mọi chủ thể cùng hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng thị trường và tạo dựng niềm tin đối với người tiêu dùng.
Đây cũng chính là tư duy xuyên suốt được thể hiện trong chuỗi Chương trình "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực phía Bắc" tại Thái Nguyên và "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực Nam Bộ" tại Đồng Tháp. Thay vì chỉ tập trung vào hoạt động kết nối giao thương, hai chương trình được thiết kế theo hướng tích hợp nhiều giải pháp từ đào tạo kỹ năng thương mại điện tử, hỗ trợ chuyển đổi số, kết nối doanh nghiệp với các nền tảng công nghệ, logistics và thanh toán điện tử đến quảng bá sản phẩm đặc sản vùng miền, tăng cường minh bạch thông tin và lan tỏa nhận thức về tiêu dùng xanh, tiêu dùng thông minh.
Đặc biệt, tại Đồng Tháp, Hội nghị "Giải pháp thúc đẩy phát triển thương mại điện tử bền vững tại khu vực Nam Bộ" đã dành nhiều thời gian trao đổi giữa cơ quan quản lý nhà nước, các nền tảng thương mại điện tử, đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ, hiệp hội và doanh nghiệp về những vấn đề thiết thực như vận hành gian hàng, livestream, chuẩn hóa sản phẩm, thanh toán số, logistics, tư vấn pháp lý, xây dựng nội dung và duy trì hỗ trợ sau sự kiện. Cách tiếp cận này góp phần tăng cường sự kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái thương mại điện tử, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.
Việc lựa chọn Thái Nguyên và Đồng Tháp làm địa điểm triển khai cũng mang ý nghĩa đặc biệt. Một địa phương đại diện cho khu vực trung du và miền núi phía Bắc với thế mạnh về chè, nông sản và các sản phẩm đặc trưng; địa phương còn lại là trung tâm sản xuất nông nghiệp của Đồng bằng sông Cửu Long với nhiều ngành hàng có lợi thế như trái cây, sen, thủy sản và các sản phẩm OCOP. Dù có những điều kiện phát triển khác nhau, cả hai chương trình đều cùng hướng tới mục tiêu khai thác hiệu quả giá trị của sản phẩm bản địa thông qua thương mại điện tử, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về trách nhiệm tiêu dùng trong nền kinh tế số.
Một điểm đáng chú ý là các hoạt động truyền thông trong khuôn khổ chương trình không chỉ giới thiệu các giải pháp công nghệ hay mô hình kinh doanh mới mà còn dành nhiều không gian để quảng bá các sản phẩm OCOP, nông sản an toàn, sản phẩm đặc sản vùng miền, hàng hóa có nguồn gốc rõ ràng và các mô hình sản xuất gắn với phát triển bền vững. Qua đó, người tiêu dùng có thêm cơ hội tiếp cận những sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng, đồng thời hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa lựa chọn mua sắm của mình với sự phát triển của doanh nghiệp, người nông dân và kinh tế địa phương.
Bên cạnh đó, việc ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác giữa các Sở Công Thương khu vực Nam Bộ với các nền tảng số và đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ thương mại điện tử cũng tạo cơ sở để tiếp tục triển khai các hoạt động đào tạo, tư vấn, hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm và thúc đẩy chuyển đổi số tại địa phương trong thời gian tới. Đây là bước đi quan trọng nhằm duy trì hiệu quả của chương trình sau khi các hoạt động sự kiện kết thúc.
Có thể nói, chuỗi chương trình không chỉ tạo ra cầu nối giữa người bán và người mua mà còn góp phần hình thành một "không gian trải nghiệm" về thương mại điện tử bền vững, nơi doanh nghiệp hiểu rõ hơn nhu cầu của thị trường, người tiêu dùng được tiếp cận những thông tin minh bạch hơn và cơ quan quản lý có thêm điều kiện để lan tỏa các chủ trương, chính sách phát triển thương mại điện tử theo hướng hiện đại, xanh và có trách nhiệm.
Hình thành văn hóa tiêu dùng mới trong nền kinh tế số
Sự phát triển của thương mại điện tử đang đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng tăng trưởng. Nếu trước đây thành công của thương mại điện tử thường được đánh giá thông qua số lượng người dùng, doanh số giao dịch hay tốc độ tăng trưởng của thị trường, thì trong giai đoạn hiện nay, những tiêu chí như tính minh bạch, mức độ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ phát triển bền vững đang trở thành những thước đo ngày càng quan trọng.
Trong bối cảnh đó, tiêu dùng xanh và tiêu dùng thông minh không còn là những xu hướng mang tính khuyến khích mà đang từng bước trở thành nền tảng để xây dựng một thị trường thương mại điện tử chất lượng cao. Khi người tiêu dùng ưu tiên lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực để đầu tư cho chất lượng. Khi người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến bao bì thân thiện với môi trường và quy trình sản xuất bền vững, doanh nghiệp sẽ chủ động đổi mới công nghệ và tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Và khi người tiêu dùng coi trọng sự minh bạch, thị trường sẽ từng bước sàng lọc những mô hình kinh doanh thiếu trách nhiệm, tạo điều kiện cho những doanh nghiệp làm ăn bài bản phát triển lâu dài.
Đó cũng chính là ý nghĩa lớn hơn của chuỗi chương trình được triển khai tại Thái Nguyên và Đồng Tháp. Giá trị của chương trình không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp được hỗ trợ, số phiên kết nối được tổ chức hay số sản phẩm được quảng bá, mà còn ở khả năng góp phần hình thành nhận thức mới trong cộng đồng về một mô hình tiêu dùng hiện đại, nơi mỗi quyết định mua sắm đều gắn với trách nhiệm đối với sức khỏe, môi trường và sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Hiệu ứng lan tỏa của chương trình không chỉ dừng lại trong thời gian diễn ra các hoạt động trực tiếp mà còn tiếp tục được mở rộng trên môi trường số. Tại Đồng Tháp, chiến dịch truyền thông về Lễ hội Trái cây Đồng Tháp thông qua hashtag #lehoitraicaydongthap thu hút 338 video tham gia, đạt gần 5 triệu lượt tiếp cận. Những kết quả này cho thấy thương mại điện tử không chỉ hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm mà còn góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, lan tỏa câu chuyện sản phẩm và kết nối hàng Việt với đông đảo người tiêu dùng.
Những kết quả đó cho thấy phát triển thương mại điện tử bền vững không chỉ là câu chuyện của công nghệ hay hạ tầng số, mà còn là quá trình từng bước hình thành văn hóa tiêu dùng mới trong cộng đồng.
Trong dòng chảy của chuyển đổi số, người tiêu dùng đang trở thành một trong những lực lượng quan trọng nhất định hình tương lai của thương mại điện tử Việt Nam. Mỗi lần lựa chọn một sản phẩm đặc sản vùng miền có nguồn gốc rõ ràng, một sản phẩm OCOP, một nông sản an toàn hay một mặt hàng được sản xuất theo hướng thân thiện với môi trường không chỉ tạo ra một giao dịch thương mại mà còn góp phần lan tỏa những giá trị tích cực tới toàn bộ chuỗi sản xuất và phân phối.
Có lẽ vì vậy, mỗi cú nhấp chuột trên các nền tảng thương mại điện tử hôm nay không chỉ là sự lựa chọn giữa những sản phẩm khác nhau. Đó còn là sự lựa chọn giữa những mô hình phát triển khác nhau. Khi ngày càng nhiều người tiêu dùng lựa chọn minh bạch thay cho mập mờ, lựa chọn chất lượng thay cho giá rẻ bằng mọi giá và lựa chọn trách nhiệm thay cho lợi ích ngắn hạn, thương mại điện tử Việt Nam sẽ có thêm nền tảng để phát triển theo hướng xanh hơn, thông minh hơn và bền vững hơn. Đó cũng chính là thông điệp xuyên suốt mà chuỗi Chương trình "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực phía Bắc" và "Thúc đẩy phát triển thương mại điện tử khu vực Nam Bộ" mong muốn lan tỏa tới cộng đồng, góp phần xây dựng một hệ sinh thái thương mại điện tử hiện đại, nơi tăng trưởng kinh tế luôn song hành với tiêu dùng có trách nhiệm và phát triển bền vững.
