Phòng vệ thương mại ngành thép: Thúc đẩy năng lực tự cường của doanh nghiệp

Từ thực tiễn ứng phó và áp dụng hiệu quả các công cụ này, các doanh nghiệp ngành thép đã chia sẻ nhiều bài học kinh nghiệm giá trị tại Hội nghị bàn tròn "Sử dụng hiệu quả công cụ phòng vệ thương mại trong phát triển ngành công nghiệp và công nghiệp hóa chất bền vững"do Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) phối hợp với Tạp chí Công Thương tổ chức.

Động lực nâng cao sức cạnh tranh từ thực tiễn ứng phó

Chiếm khoảng 40% tổng số các vụ việc phòng vệ thương mại của cả nước (với 93 vụ việc tham gia và 13 vụ chủ động khởi xướng chống bán phá giá), ngành thép hiện là một trong những lĩnh vực tích lũy được nhiều kinh nghiệm thực tiễn nhất. Chia sẻ tại hội nghị, ông Bùi Thanh Cảnh - Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam (VNSTEEL) cho rằng phòng vệ thương mại không phải là "lá chắn" vĩnh viễn đối với các ngành sản xuất. Song song với việc sử dụng công cụ này, các doanh nghiệp trong nước luôn phải chủ động nâng cao năng lực sản xuất, tiết giảm chi phí và giảm các chỉ tiêu giá thành để cạnh tranh.

Lấy dẫn chứng cụ thể từ vụ việc SG04, ông Bùi Thanh Cảnh cho biết từ năm 2014, làn sóng thép nhập khẩu ồ ạt từ Trung Quốc đã khiến sản xuất trong nước suy giảm nặng nề. Trước nguy cơ đó, Thép Miền Nam cùng các đơn vị lớn đã phối hợp nộp hồ sơ đề nghị điều tra vào cuối năm 2015. Nhờ sự hỗ trợ kịp thời từ Bộ Công Thương, chỉ trong khoảng 8 tháng, quyết định áp thuế tự vệ đã được ban hành vào năm 2016 (mức 23,3% đối với thép và 15,4% đối với phôi thép) và được gia hạn đến năm 2023.

Quá trình này đã tạo khoảng thời gian cần thiết để các doanh nghiệp tiếp tục đầu tư cải tiến công nghệ. Theo ông Bùi Thanh Cảnh, khi thuế tự vệ giảm dần theo các cam kết quốc tế, các đơn vị sản xuất trong nước đã tự tin hơn trong việc giảm giá thành và cạnh tranh với hàng nhập khẩu, đồng thời rút ra bài học quan trọng về sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp trong quá trình triển khai các vụ việc phòng vệ thương mại.

Đáng ghi nhận, trong 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng thép thô của Việt Nam đã vươn lên đứng thứ 10 thế giới. Kết quả này đóng góp tích cực vào việc nâng cao vị thế của ngành thép Việt Nam trên bản đồ thế giới. Thực tiễn cho thấy, việc áp dụng đúng đắn các biện pháp phòng vệ thương mại đã góp phần ổn định sản xuất, bảo đảm việc làm cho hàng triệu người lao động và hỗ trợ ngành sản xuất trong nước phát triển bền vững.

Bài toán "tính đại diện" đối với các sản phẩm đặc thù

Dù đã tích lũy nhiều kinh nghiệm, song quá trình áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại đối với các sản phẩm thép đặc thù vẫn đặt ra những băn khoăn pháp lý cho doanh nghiệp.

Tại phiên thảo luận, đại diện kinh doanh Công ty Cổ phần China Steel & Nippon Steel Việt Nam (CSVC) đã nêu bài toán thực tế: CSVC hiện là đơn vị duy nhất tại Việt Nam sản xuất một dòng thép cuộn chất lượng cao. Khi sản phẩm này chịu thiệt hại do hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc, doanh nghiệp băn khoăn liệu một nhà sản xuất đơn lẻ có đủ "tính đại diện cho ngành sản xuất trong nước" để Bộ Công Thương xem xét khởi xướng điều tra chống bán phá giá hay không.

Giải đáp trực tiếp vấn đề này dưới góc độ quản lý nhà nước, ông Chu Thắng Trung - Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) khẳng định về nguyên tắc pháp lý: "Nếu tại Việt Nam chỉ có duy nhất một doanh nghiệp sản xuất sản phẩm đó, thì doanh nghiệp này đồng thời đại diện cho 100% sản lượng của ngành sản xuất trong nước đối với sản phẩm đó. Do đó, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật, doanh nghiệp hoàn toàn có quyền nộp hồ sơ đề nghị điều tra."

Tuy nhiên, đại diện Cục Phòng vệ thương mại cũng lưu ý, bên cạnh các dữ liệu pháp lý, cơ quan điều tra sẽ phải đánh giá toàn diện tác động kinh tế của biện pháp. Những yếu tố như năng lực cung ứng thực tế của doanh nghiệp cho thị trường, nguy cơ dẫn đến vị thế độc quyền của một nhà cung cấp duy nhất cũng như sự hài hòa lợi ích giữa bên sản xuất nguyên liệu và bên sử dụng nguyên liệu hạ nguồn đều sẽ được cân nhắc kỹ lưỡng.

Mô hình tham chiếu cho các ngành công nghiệp nội địa

Từ thực tiễn phát triển của ngành thép, có thể thấy, kinh nghiệm ứng phó và sử dụng công cụ phòng vệ thương mại của ngành thép chính là mô hình tham chiếu giá trị cho các ngành công nghiệp khác (như ngành nhựa) vốn đang bắt đầu đối mặt với áp lực từ hàng nhập khẩu và bài toán công suất.

Bài học lớn nhất được rút ra từ thực tiễn ngành thép trước hết nằm ở sự chủ động của doanh nghiệp trong việc tự nâng cao năng lực quản trị và tiết giảm chi phí sản xuất để cạnh tranh trước khi tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý. Bên cạnh đó là sự liên kết chặt chẽ giúp tạo lập chuỗi bền vững giữa các doanh nghiệp trong cùng phân khúc và giữa nhà sản xuất nguyên liệu với bên thụ hưởng hạ nguồn. Đồng thời, doanh nghiệp cần phối hợp kịp thời với cơ quan quản lý thông qua việc thu thập dữ liệu chuẩn xác, minh bạch để đồng hành cùng Cục Phòng vệ thương mại trong quá trình khởi xướng và theo đuổi các vụ việc.

Hiện nay, trước những biến động mới của thị trường, Thép Miền Nam cùng các đơn vị trong ngành đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề nghị điều tra đợt mới. Sự đồng hành chủ động, linh hoạt của Bộ Công Thương nói chung và Cục Phòng vệ thương mại nói riêng sẽ tiếp tục là điểm tựa giúp các doanh nghiệp thép nói riêng và các ngành công nghiệp nền tảng nói chung bảo vệ sản xuất trong nước, đảm bảo việc làm và hướng tới phát triển bền vững trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.