Tóm tắt:
Đối với nhóm doanh nghiệp niêm yết, mức độ tuân thủ ESG không chỉ thể hiện cam kết với cộng đồng mà còn tác động trực tiếp đến chi phí vốn. Nhiều quỹ đầu tư, đặc biệt là các quỹ nước ngoài, đã đưa tiêu chí ESG vào chiến lược giải ngân, khiến doanh nghiệp có điểm ESG thấp phải đối mặt với chi phí huy động vốn cao hơn hoặc khó tiếp cận nguồn vốn dài hạn. Bài viết phân tích thực trạng tác động của bộ chỉ số ESG lên chi phí vốn của doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam, qua đó đề xuất một số giải pháp nhằm giúp doanh nghiệp nâng cao điểm ESG và cải thiện khả năng tiếp cận vốn trong bối cảnh thị trường đang chuyển dịch mạnh theo hướng minh bạch và bền vững.
Từ khóa: ESG, doanh nghiệp niêm yết, chi phí vốn, minh bạch thông tin, tài chính bền vững.
1. Đặt vấn đề
Khi dòng vốn quốc tế chuyển dịch mạnh theo hướng ưu tiên những doanh nghiệp có quản trị minh bạch, tôn trọng môi trường và chú trọng trách nhiệm xã hội, bộ chỉ số ESG trở thành một trong những căn cứ đánh giá quan trọng. Điều này đặt các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam trước bước ngoặt: hoặc nâng cao hiệu quả thực hành ESG để tiếp cận nguồn vốn với chi phí cạnh tranh, hoặc chấp nhận rủi ro bị loại khỏi danh mục của nhiều nhà đầu tư chuyên nghiệp.
Tại Việt Nam, khung pháp lý về phát triển bền vững được hoàn thiện nhanh chóng. Từ năm 2023, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã yêu cầu công bố thông tin về phát triển bền vững theo lộ trình tiệm cận chuẩn mực IFRS Sustainability Disclosure Standards (ISSB). Nhiều sàn giao dịch áp dụng bộ chỉ số VNSI (Vietnam Sustainability Index) để đánh giá mức độ bền vững của doanh nghiệp. Trong khi đó, các quỹ như Dragon Capital, VinaCapital hay SSIAM đều đưa tiêu chí ESG vào chiến lược đầu tư. Sự thay đổi này khiến ESG trở thành yếu tố ảnh hưởng rõ rệt đến chi phí vốn, nhất là khi các nhà đầu tư có xu hướng gắn điểm ESG với rủi ro dài hạn của doanh nghiệp: điểm ESG càng thấp thì rủi ro càng cao, kéo theo chi phí vốn bị “đội” lên.
Trong bối cảnh thị trường vốn cạnh tranh và nguồn vốn quốc tế ngày càng có tiêu chuẩn khắt khe, việc phân tích tác động của các chỉ số ESG đến chi phí vốn không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn đối với doanh nghiệp niêm yết, nhà đầu tư và cơ quan quản lý.
2. Thực trạng tác động của các chỉ số ESG đến chi phí vốn của doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam
Dòng vốn trên thị trường tài chính quốc tế đang chuyển dịch mạnh sang các lĩnh vực bền vững, khiến mức độ tuân thủ ESG của doanh nghiệp không còn là yếu tố phụ mà trở thành cơ sở để đánh giá rủi ro và quyết định mức chi phí vốn. Tại Việt Nam, mặc dù việc áp dụng ESG vẫn còn ở giai đoạn đầu, tác động đến chi phí vốn đã bắt đầu thể hiện ngày càng rõ nét.
Báo cáo "Doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam: Mức độ cam kết ESG và thực hành Báo cáo Phát triển Bền vững" của PwC cho thấy, 58% doanh nghiệp niêm yết đang trong giai đoạn lập kế hoạch cho 2- 4 năm tới, 35% đã thực hiện cam kết và kế hoạch ESG và 7% không có kế hoạch để xác định thực hiện cam kết trong 2-4 năm tới. Tuy nhiên đa số mới chỉ dừng ở mức công bố rời rạc một số nội dung liên quan đến môi trường hoặc xã hội, chưa có hệ thống đo lường rõ ràng. Thậm chí, nhiều doanh nghiệp trong nhóm vốn hóa vừa và nhỏ chưa công bố bất kỳ thông tin liên quan đến tác động môi trường, quản trị hay nhân sự. Việc thiếu minh bạch này trở thành rào cản lớn nhất khi doanh nghiệp tìm cách tiếp cận vốn trong và ngoài nước.
Một điểm đáng chú ý là các nhà đầu tư thường gắn mức độ công bố thông tin ESG với rủi ro dài hạn của doanh nghiệp. Doanh nghiệp càng thiếu minh bạch thì rủi ro càng cao, dẫn đến chi phí vốn lớn hơn. Ngay cả các quỹ trong nước như SSIAM, DC Developing Markets, VinaCapital cũng đã chính thức đưa tiêu chí ESG vào chiến lược đầu tư từ năm 2022-2024. Điều này cho thấy dòng vốn đang dần hình thành một chuẩn đánh giá mới về mức độ bền vững, buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh để có thể tiếp cận nguồn vốn cạnh tranh. Một minh chứng rõ ràng là thị trường trái phiếu xanh và trái phiếu bền vững. Báo cáo "ASEAN Sustainable Finance - State of the Market 2022" của Climate Bonds Initiative cho biết tổng giá trị trái phiếu xanh, trái phiếu xã hội và trái phiếu bền vững phát hành bởi các tổ chức tại Việt Nam đã vượt 1,5 tỷ USD và tăng mạnh so với giai đoạn 2019-2021. Trong nhóm này, các doanh nghiệp có bộ chỉ số ESG cao thường được tiếp cận chi phí vốn thấp hơn, với mức lãi suất ưu đãi thấp hơn từ 0,2 đến 0,5 điểm phần trăm so với trái phiếu thông thường. Sự chênh lệch này được lý giải bởi nhận định của nhà đầu tư rằng các dự án bền vững giảm thiểu rủi ro về pháp lý, môi trường và thị trường, từ đó giúp doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh trên thị trường vốn.
Một ví dụ dễ thấy, trong các bộ chỉ số bền vững như VNSI chỉ có khoảng 20-25 doanh nghiệp được chọn vào danh mục mỗi năm, trong khi toàn thị trường có hơn 400 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX. Những doanh nghiệp nằm trong danh mục thường có chi phí vốn thấp hơn, do được nhà đầu tư đánh giá rủi ro thấp và triển vọng dài hạn tốt. Các doanh nghiệp như FPT, VNM, MWG, REE hay SSI sau khi cải thiện mạnh mẽ chất lượng báo cáo ESG đều ghi nhận khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế tốt hơn, bao gồm khoản vay từ IFC, ADB và các tổ chức tài chính phát triển. Nhiều tổ chức này áp dụng tiêu chuẩn ESG như điều kiện tiên quyết khi thẩm định khoản vay.
Trong khi đó, nhóm doanh nghiệp vi phạm môi trường, thiếu minh bạch hoặc gặp sự cố liên quan đến quản trị thường phải đối mặt với chi phí vốn cao hơn đáng kể. Một số doanh nghiệp trong lĩnh vực dệt nhuộm hoặc chế biến thủy sản đã bị yêu cầu lãi suất cao hơn trung bình từ 1-1,5%/năm trong quá trình thương lượng với các tổ chức tín dụng nước ngoài do hồ sơ ESG không đạt yêu cầu. Thậm chí, một số nhà đầu tư châu Âu đã từ chối mua trái phiếu doanh nghiệp trong ngành bất động sản do thiếu công bố dữ liệu phát thải carbon và rủi ro xã hội liên quan đến phát triển dự án.
Ở cấp độ thị trường, khung pháp lý và tiêu chuẩn minh bạch cũng ảnh hưởng đến chi phí vốn theo cơ chế gián tiếp. Việc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước công bố lộ trình áp dụng chuẩn mực báo cáo bền vững IFRS S1 và IFRS S2 theo Tiêu chuẩn bền vững quốc tế ISSB khiến doanh nghiệp phải chuẩn bị thông tin chi tiết hơn về rủi ro khí hậu, quản trị carbon hay năng lượng. Những doanh nghiệp đi trước trong việc chuẩn hóa thông tin sẽ có lợi thế rõ rệt khi tiếp cận vốn trung và dài hạn, đặc biệt nguồn vốn xanh từ các ngân hàng phát triển.
Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu ở châu Á cho thấy các doanh nghiệp có điểm ESG thấp thường có beta thị trường cao hơn, đồng nghĩa với rủi ro biến động lớn hơn và chi phí vốn chủ sở hữu cao hơn. Quan sát tại Việt Nam cũng cho thấy xu hướng tương tự: các doanh nghiệp trong nhóm VNSI có hệ số beta bình quân chỉ khoảng 0,8-0,9, thấp hơn đáng kể so với mức gần 1,2 của nhóm không thuộc danh mục. Điều này củng cố mối liên hệ giữa ESG và chi phí vốn, vì rủi ro thị trường thấp kéo theo chi phí vốn chủ sở hữu thấp hơn.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận việc áp dụng ESG tại Việt Nam vẫn chịu ảnh hưởng mạnh từ quy mô doanh nghiệp. Các doanh nghiệp lớn, đặc biệt thuộc nhóm VN30, thường có phòng ban chuyên trách phát triển bền vững và có khả năng đầu tư hệ thống đo lường ESG bài bản. Ngược lại, doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó do thiếu nguồn lực tài chính và nhân sự chuyên môn, khiến dữ liệu ESG còn sơ khai. Điều này dẫn đến khoảng cách lớn trong khả năng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, làm cho tác động của ESG đến chi phí vốn trở nên không đồng đều giữa các nhóm doanh nghiệp.
Thêm vào đó, nhận thức của thị trường về ESG vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Dù nhiều quỹ đầu tư đã áp dụng sàng lọc ESG, nhưng không ít nhà đầu tư cá nhân vẫn tập trung vào lợi nhuận ngắn hạn, chưa coi trọng yếu tố rủi ro dài hạn từ môi trường và quản trị. Điều này làm cho tác động của ESG đến chi phí vốn chưa thể hiện đồng đều trên toàn thị trường. Tuy vậy, xu thế dài hạn vẫn đang đi theo hướng coi ESG là thước đo quan trọng trong đánh giá doanh nghiệp.
Nhìn chung, thực trạng áp dụng ESG tại Việt Nam cho thấy tác động đến chi phí vốn đang gia tăng theo hướng rõ rệt hơn, đặc biệt ở nhóm doanh nghiệp minh bạch và có hệ thống quản trị tốt. Những doanh nghiệp đi đầu trong công bố thông tin bền vững có khả năng tiếp cận vốn quốc tế với điều kiện ưu đãi, trong khi những doanh nghiệp đứng ngoài cuộc phải chấp nhận chi phí vốn cao hơn do rủi ro bị đánh giá lớn hơn. Mặc dù hành trình phổ cập ESG trên toàn thị trường còn dài, các dữ liệu hiện tại cho thấy, ESG đang trở thành một yếu tố không thể bỏ qua trong chiến lược huy động vốn của doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.
3. Giải pháp nâng cao điểm ESG nhằm giảm chi phí vốn
Để tận dụng dòng vốn bền vững đang mở rộng tại Việt Nam, cũng như khu vực ASEAN, doanh nghiệp cần triển khai một hệ thống giải pháp đồng bộ, đi từ hoàn thiện quản trị đến nâng cao chất lượng công bố thông tin.
Giải pháp đầu tiên liên quan đến quản trị doanh nghiệp. Đây là nhóm tiêu chí được xem là nền tảng trong đánh giá ESG. Nhiều doanh nghiệp vẫn quản trị theo mô hình truyền thống, thiếu các cơ chế giám sát độc lập. Việc thành lập bộ phận hoặc ủy ban phụ trách phát triển bền vững, trực thuộc hội đồng quản trị, là bước đi cần thiết để đưa các mục tiêu ESG vào nội dung hoạch định chiến lược. Bên cạnh đó, tăng tỷ lệ thành viên độc lập, công bố chính sách lương thưởng minh bạch và cải thiện hoạt động kiểm soát nội bộ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro quản trị, yếu tố ảnh hưởng mạnh đến mức độ tin tưởng của quỹ đầu tư và tổ chức xếp hạng ESG.
Tiếp theo là nhóm giải pháp về môi trường. Các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng hoặc phát thải lớn thường bị đánh giá rủi ro cao hơn, dẫn đến chi phí vốn nhạy cảm hơn. Do đó, doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, tăng tỷ lệ vật liệu tái chế, kiểm soát chất thải và đặc biệt là đo lường và công bố lượng phát thải khí nhà kính theo chuẩn quốc tế. Những doanh nghiệp trong lĩnh vực bất động sản hoặc sản xuất có thể áp dụng các tiêu chuẩn công trình xanh để tạo lợi thế khi huy động vốn. Một số ngân hàng hiện đã áp dụng lãi suất ưu đãi đối với các dự án có chứng nhận môi trường rõ ràng, cho thấy việc cải thiện tiêu chí môi trường có tác động thực sự đến chi phí vốn.
Ở nhóm tiêu chí xã hội, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa chú trọng đúng mức. Trong khi đó, dữ liệu về an toàn lao động, tỷ lệ thôi việc, đào tạo nghề hay bình đẳng giới là những chỉ báo quan trọng để nhà đầu tư đánh giá rủi ro nhân sự. Doanh nghiệp cần xây dựng chính sách phúc lợi ổn định, các chương trình an toàn lao động rõ ràng và công khai hơn. Việc duy trì đối thoại định kỳ với người lao động và minh bạch về các chỉ số nhân sự sẽ giúp doanh nghiệp tạo uy tín, nhất là với các quỹ đầu tư nước ngoài.
Một giải pháp quan trọng khác là chuẩn hóa báo cáo ESG. Hiện nay, tình trạng công bố thông tin không đầy đủ khiến nhiều doanh nghiệp bị đánh giá thấp hơn thực tế. Doanh nghiệp nên lựa chọn các bộ tiêu chuẩn như GRI hoặc IFRS Sustainability Disclosure Standards để trình bày báo cáo theo hướng dễ so sánh và kiểm chứng. Việc công bố dữ liệu nhất quán giúp nhà đầu tư định giá chính xác hơn và thường dẫn đến mức chi phí vốn thấp hơn do giảm bất cân xứng thông tin.
Cuối cùng, doanh nghiệp cần chủ động kết nối với các dòng vốn bền vững. Khi đã xây dựng được hệ thống ESG bài bản và được đánh giá bởi các tổ chức độc lập, doanh nghiệp sẽ có cơ hội tiếp cận trái phiếu xanh, tín dụng xanh hoặc vốn từ các quỹ đầu tư ESG trong khu vực. Những nguồn vốn này thường có chi phí thấp hơn do được hỗ trợ bởi các chương trình khuyến khích tài chính bền vững. Điều quan trọng là doanh nghiệp phải chứng minh được khả năng giảm rủi ro dài hạn thông qua các chỉ tiêu môi trường, xã hội và quản trị rõ ràng.
Tài liệu tham khảo:
PwC (2023). Báo cáo "Doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam: Mức độ cam kết ESG và thực hành Báo cáo Phát triển Bền vững", truy cập tại https://www.pwc.com/vn/vn/publications/2023/esg-readiness-sustainability-plc.pdf.
PwC (2022). Báo cáo về Mức độ sẵn sàng thực hành ESG tại Việt Nam năm 2022, truy cập tại https://www.pwc.com/vn/vn/publications/2022/pwc-vietnam-esg-readiness-2022-vn.pdf.
Climate Bonds (2022). Báo cáo "ASEAN Sustainable Finance - State of the Market 2022", truy cập tại https://www.climatebonds.net/files/documents/publications/cbi_asean_sotm_2022_02f.pdf.
The impact of ESG indicators on the cost of capital for listed companies
Tang Thi Bich Quyen
Faculty of Accounting and Auditing, University of Economics - Technology for Industries
Abstract:
For listed companies, the level of ESG compliance not only reflects their commitment to social responsibility but also exerts a direct influence on the cost of capital. An increasing number of investment funds, particularly foreign institutional investors, have integrated ESG criteria into their capital allocation strategies, resulting in higher financing costs or constrained access to long-term funding for firms with weak ESG performance. This study examines the extent to which ESG indicators currently affect the cost of capital of listed companies in Vietnam, situating the analysis within a market environment that is rapidly shifting toward greater transparency, accountability, and sustainability.
Keywords: ESG, listed companies, cost of capital, information transparency, and financial sustainability.
[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 33 năm 2025]
