Tiêu dùng xanh thúc đẩy thương mại điện tử phát triển bền vững

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thương mại điện tử không chỉ trở thành một kênh phân phối hiện đại mà còn góp phần định hình phương thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Sự phát triển nhanh của nền kinh tế số đang mở ra nhiều cơ hội để thúc đẩy các mô hình tăng trưởng bền vững, trong đó tiêu dùng xanh được xem là một trong những xu hướng nổi bật.

Năm 2025, quy mô thương mại điện tử Việt Nam đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước và chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Những con số này cho thấy thương mại điện tử không chỉ duy trì tốc độ tăng trưởng cao mà còn từng bước trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế số. Cùng với sự phát triển đó, người tiêu dùng ngày càng quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe, chất lượng sản phẩm, trách nhiệm môi trường và các giá trị phát triển bền vững.

Tiêu dùng xanh đã trở thành xu hướng

Tiêu dùng xanh được hiểu là việc lựa chọn và sử dụng các sản phẩm, dịch vụ theo hướng giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và góp phần thúc đẩy phát triển bền vững. Trong nền kinh tế số, khái niệm này không còn giới hạn ở việc ưu tiên các sản phẩm thân thiện với môi trường mà còn mở rộng sang các hành vi tiêu dùng có trách nhiệm, từ lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, hạn chế lãng phí đến ưu tiên những doanh nghiệp thực hiện tốt các cam kết về môi trường và phát triển bền vững.

Xu hướng này ngày càng thể hiện rõ trong hành vi của người tiêu dùng Việt Nam. Theo Khảo sát Người tiêu dùng Việt Nam năm 2025 của PwC, 69% người tiêu dùng sẵn sàng chi trả nhiều hơn cho các sản phẩm xanh; 70% chỉ mua những sản phẩm thực sự cần thiết nhằm hạn chế lãng phí; 74% bày tỏ lo ngại về thực phẩm siêu chế biến và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Những kết quả khảo sát cho thấy quyết định mua sắm không còn chỉ dựa trên giá cả mà ngày càng chịu tác động bởi các yếu tố về sức khỏe, môi trường và tính minh bạch của sản phẩm.

Sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng cũng đang tạo áp lực tích cực đối với doanh nghiệp. Nếu trước đây lợi thế cạnh tranh chủ yếu đến từ giá bán hoặc khả năng mở rộng thị trường thì hiện nay, chất lượng sản phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc, quy trình sản xuất bền vững và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành những yếu tố quan trọng để xây dựng niềm tin với người tiêu dùng.

Đây cũng là xu hướng phù hợp với định hướng phát triển của ngành Công Thương. Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 xác định phát triển thương mại điện tử theo hướng xanh, bền vững, cân bằng và bao trùm; tối ưu hóa toàn bộ quá trình từ sản xuất, kinh doanh đến trải nghiệm của người tiêu dùng. Điều này cho thấy tiêu dùng xanh không chỉ là xu hướng của thị trường mà còn là một trong những định hướng quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế số của Việt Nam.

Có thể thấy, sự kết hợp giữa thay đổi trong nhận thức của người tiêu dùng, yêu cầu phát triển bền vững của doanh nghiệp và định hướng chính sách đang tạo nền tảng để tiêu dùng xanh từng bước trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế số. Trong quá trình đó, thương mại điện tử không chỉ là kênh giao dịch mà còn đóng vai trò kết nối các chủ thể của thị trường, góp phần lan tỏa các mô hình sản xuất và tiêu dùng bền vững.

Thương mại điện tử mở rộng không gian cho tiêu dùng xanh

Trong nền kinh tế số, thương mại điện tử không chỉ là kênh phân phối hiện đại mà còn đang tạo ra những thay đổi căn bản trong cách người tiêu dùng tiếp cận thông tin, lựa chọn sản phẩm và hình thành hành vi mua sắm. Nếu như trước đây, việc đánh giá chất lượng hàng hóa chủ yếu dựa trên thông tin từ nhà sản xuất hoặc trải nghiệm trực tiếp thì nay, môi trường số cho phép người tiêu dùng tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau trước khi đưa ra quyết định mua sắm.

Thông qua các nền tảng thương mại điện tử, người tiêu dùng có thể dễ dàng tìm kiếm thông tin về nguồn gốc xuất xứ, tiêu chuẩn chất lượng, quy trình sản xuất, phản hồi của khách hàng cũng như uy tín của nhà bán hàng. Khả năng tiếp cận thông tin minh bạch hơn không chỉ giúp nâng cao quyền chủ động của người tiêu dùng mà còn tạo động lực để doanh nghiệp cải thiện chất lượng sản phẩm, minh bạch hóa quy trình sản xuất và thực hiện các cam kết về môi trường.

Để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về minh bạch thông tin, Bộ Công Thương đang định hướng đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ số như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), blockchain và hộ chiếu sản phẩm số trong hoạt động thương mại điện tử. Những công nghệ này sẽ góp phần nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, quản lý dữ liệu sản phẩm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời tạo nền tảng để phát triển thị trường theo hướng minh bạch và bền vững hơn.

Không chỉ làm thay đổi hành vi tiêu dùng, thương mại điện tử còn tạo cơ hội để doanh nghiệp chuyển đổi mô hình kinh doanh theo hướng xanh. Việc mở rộng kênh bán hàng trực tuyến giúp doanh nghiệp rút ngắn khâu trung gian, tối ưu chi phí phân phối và tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Đồng thời, áp lực cạnh tranh trên môi trường số cũng buộc doanh nghiệp phải đầu tư nhiều hơn vào chất lượng sản phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc, tối ưu bao bì, logistics và quản trị chuỗi cung ứng nếu muốn tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng.

Định hướng này đã được cụ thể hóa trong Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu phát triển thương mại điện tử theo hướng xanh, bền vững và bao trùm. Theo đó, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu doanh số bán lẻ thương mại điện tử tăng trưởng 20–30%/năm, chiếm khoảng 20% tổng mức bán lẻ hàng hóa, đồng thời 70% dân số trưởng thành tham gia mua sắm trực tuyến. Bên cạnh mục tiêu phát triển thị trường, Kế hoạch cũng định hướng thúc đẩy đóng gói xanh, sử dụng bao bì có khả năng tái chế, phát triển logistics xanh và tăng cường ứng dụng năng lượng sạch trong hoạt động thương mại điện tử.

Song song với các định hướng của cơ quan quản lý nhà nước, nhiều tổ chức quốc tế cũng đã xây dựng các công cụ nhằm hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi theo hướng bền vững. Năm 2025, WWF-Việt Nam công bố Bộ tiêu chí Thương mại điện tử xanh (E-Commerce Green Index - ECGI), cung cấp bộ tiêu chí tham chiếu giúp doanh nghiệp giảm phát thải, sử dụng bao bì thân thiện môi trường và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và nâng cao trách nhiệm môi trường trong toàn bộ hoạt động kinh doanh trực tuyến.

Cùng với việc mở rộng quy mô thị trường, yêu cầu xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch cũng ngày càng được đặt ra. Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, trong năm 2025, cơ quan quản lý đã yêu cầu gỡ bỏ gần 50.000 sản phẩm vi phạm và ngăn chặn khoảng 13.000 gian hàng vi phạm trên môi trường số. Những kết quả này cho thấy phát triển thương mại điện tử bền vững không chỉ là mở rộng quy mô giao dịch mà còn phải đi đôi với tăng cường hậu kiểm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh.

Có thể thấy, với khả năng kết nối thị trường, minh bạch hóa thông tin và thúc đẩy đổi mới mô hình kinh doanh, thương mại điện tử đang trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tiêu dùng xanh trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, để xu hướng này phát triển bền vững vẫn cần tiếp tục tháo gỡ nhiều rào cản trong cả nhận thức, cơ chế chính sách và quá trình tổ chức thực hiện.

Những rào cản trên hành trình chuyển đổi xanh

Mặc dù tiêu dùng xanh đang dần trở thành xu hướng trong nền kinh tế số, quá trình chuyển đổi này vẫn đối mặt với không ít thách thức, từ nhận thức của người tiêu dùng, năng lực chuyển đổi của doanh nghiệp đến yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản lý.

Một trong những rào cản lớn nhất vẫn là yếu tố chi phí. Theo Khảo sát Người tiêu dùng Việt Nam năm 2025 của PwC, 47% người tiêu dùng cho biết giá cả là tiêu chí quan trọng nhất khi lựa chọn thực phẩm. Điều này cho thấy, dù nhận thức về bảo vệ môi trường và tiêu dùng bền vững ngày càng được nâng cao, nhiều người vẫn ưu tiên các sản phẩm có giá phù hợp với khả năng chi trả. Đây cũng là thách thức đối với các doanh nghiệp trong quá trình đầu tư vào sản xuất xanh khi chi phí nguyên liệu, công nghệ và quy trình sản xuất thường cao hơn so với mô hình truyền thống.

Bên cạnh đó, việc nhận diện các sản phẩm thực sự đáp ứng tiêu chí xanh còn nhiều khó khăn. Trong bối cảnh ngày càng nhiều doanh nghiệp quảng bá các thông điệp về phát triển bền vững, người tiêu dùng không phải lúc nào cũng có đủ thông tin để kiểm chứng các cam kết về môi trường, nguồn gốc nguyên liệu hay quy trình sản xuất. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, cơ chế truy xuất nguồn gốc và công khai thông tin nhằm bảo đảm tính minh bạch của thị trường.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chuyển đổi xanh không chỉ là việc thay đổi bao bì hay áp dụng một số giải pháp thân thiện với môi trường mà còn đòi hỏi đầu tư đồng bộ vào công nghệ, quản trị chuỗi cung ứng, logistics và chuyển đổi số. Trong khi đó, hạn chế về nguồn lực tài chính, nhân lực và công nghệ vẫn là những rào cản khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình chuyển đổi.

Có thể thấy, để tiêu dùng xanh phát triển bền vững không chỉ cần sự thay đổi trong hành vi của người tiêu dùng hay nỗ lực từ phía doanh nghiệp, mà còn đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch. Khi những rào cản này từng bước được tháo gỡ, thương mại điện tử sẽ có điều kiện phát huy tốt hơn vai trò là cầu nối giữa sản xuất xanh và tiêu dùng bền vững.

Chung tay kiến tạo hệ sinh thái tiêu dùng xanh

Tiêu dùng xanh sẽ chỉ thực sự trở thành động lực của nền kinh tế số khi có sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, các nền tảng thương mại điện tử và người tiêu dùng. Đây không chỉ là sự thay đổi trong hành vi mua sắm mà còn là quá trình chuyển đổi của toàn bộ hệ sinh thái thương mại điện tử, từ sản xuất, phân phối, logistics đến tiêu dùng.

Trong thời gian tới, việc triển khai hiệu quả Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 sẽ tạo nền tảng quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Cùng với việc hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng số và ứng dụng các công nghệ mới trong quản lý, định hướng phát triển thương mại điện tử theo hướng xanh, bền vững sẽ góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng, bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường và lợi ích của người tiêu dùng.

Đối với doanh nghiệp, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mang tính xu hướng mà đang trở thành yêu cầu để nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc đầu tư vào công nghệ, minh bạch thông tin sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, tối ưu chuỗi cung ứng và giảm phát thải không chỉ đáp ứng yêu cầu của thị trường mà còn góp phần xây dựng uy tín thương hiệu và tạo giá trị phát triển lâu dài.

Về phía người tiêu dùng, mỗi quyết định mua sắm không chỉ tác động đến sự phát triển của doanh nghiệp mà còn góp phần định hình phương thức sản xuất và phân phối của thị trường. Khi ngày càng nhiều người ưu tiên các sản phẩm an toàn, minh bạch và thân thiện với môi trường, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực để đầu tư vào các mô hình sản xuất bền vững, qua đó tạo ra sự chuyển dịch tích cực của toàn bộ chuỗi cung ứng.

Có thể thấy, sự phát triển của kinh tế số đang mở ra cơ hội để kết nối hiệu quả hơn giữa sản xuất xanh và tiêu dùng bền vững. Khi chính sách, công nghệ, doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng chuyển động theo một mục tiêu chung, thương mại điện tử sẽ không chỉ là động lực tăng trưởng của nền kinh tế số mà còn trở thành một trong những nền tảng quan trọng thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững của Việt Nam.