[eMagazine] Hạ tầng thương mại tạo đà lưu thông hàng hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Ở nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, chợ vẫn là hạ tầng thương mại gần nhất với người dân. Đây vừa là nơi cung ứng hàng hóa thiết yếu, vừa là điểm để nông sản, sản phẩm địa phương được đưa ra trao đổi và bắt đầu đi vào lưu thông.

 Tại chợ Tân Lập, huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang cũ, một dự án có tổng mức đầu tư 1,16 tỷ đồng từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia đã xây mới 3 nhà lồng cùng sân bê tông và một số hạng mục phục vụ hoạt động của chợ. Chợ nằm ở trung tâm xã, sát tuyến đường liên huyện và duy trì phiên họp vào sáng thứ Năm hằng tuần.

Sự thay đổi dễ nhận thấy nhất không nằm ở quy mô công trình mà ở điều kiện mua bán. Theo ghi nhận của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, nền đất trước đây được thay bằng nền bê tông; không gian kinh doanh sạch sẽ, rộng rãi hơn. “Từ khi chợ được xây dựng, bà con chúng tôi đi chợ không còn lo mưa nắng, bùn lầy như trước nữa”, một tiểu thương tại chợ Tân Lập chia sẻ. (Nguồn: Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, ngày 9/7/2025).

Tân Lập là một lát cắt trong quá trình đầu tư hạ tầng chợ tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi những năm qua. Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, từ báo cáo sơ bộ của các địa phương, tính đến ngày 31/12/2024 có 218 chợ được đầu tư xây mới, cải tạo, nâng cấp; trong đó 79 chợ xây mới và 139 chợ được cải tạo, nâng cấp.

Quy mô đầu tư đó cho thấy hạ tầng thương mại thiết yếu tại vùng đã từng bước được bổ sung. Nhưng khi một số lượng đáng kể công trình đã được xây mới hoặc nâng cấp, yêu cầu cũng chuyển dần từ có thêm hạ tầng sang nâng hiệu quả khai thác và khả năng lưu thông hàng hóa.

Chiến lược phát triển thương mại trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định phát triển hạ tầng thương mại đồng bộ, chú trọng khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tăng cường kết nối vùng sản xuất với thị trường tiêu thụ. Nghị định số 60/2024/NĐ-CP về phát triển và quản lý chợ tiếp tục mở rộng cách tiếp cận từ đầu tư xây dựng sang quản lý, sử dụng và khai thác hạ tầng chợ.

Như vậy, câu chuyện hạ tầng thương mại không dừng ở việc hình thành một công trình. Phía sau công trình còn là khả năng tổ chức giao dịch, duy trì hoạt động và đưa hàng hóa đi tiếp trên thị trường.

Sau một giai đoạn tập trung bổ sung cơ sở vật chất, trọng tâm đang chuyển từ mở rộng số lượng chợ sang nâng cao hiệu quả sử dụng và khai thác các công trình đã được đầu tư.

Hướng dẫn số 3024/HD-BCT ngày 29/4/2026 của Bộ Công Thương về thực hiện một số nội dung thuộc các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030, tiếp tục xác định nhiệm vụ hoàn thiện hạ tầng thương mại nông thôn; phát triển chợ bảo đảm an toàn thực phẩm; khuyến khích logistics gắn với vùng sản xuất; ưu tiên đầu tư, cải tạo, nâng cấp mạng lưới chợ vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, an toàn khu, biên giới và hải đảo.

Đáng chú ý, việc rà soát hiện trạng được đặt cùng với đánh giá hiệu quả đầu tư mạng lưới chợ vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025. Yêu cầu này cho thấy trọng tâm không còn chỉ nằm ở số lượng công trình mà hướng nhiều hơn tới hiệu quả sau đầu tư. Bởi không phải cứ xây thêm một điểm giao dịch là hình thành thêm một thị trường. Một khu chợ được xây dựng khang trang nhưng không phù hợp nhu cầu mua bán, khó thu hút tiểu thương hoặc thiếu điều kiện duy trì hoạt động thì hiệu quả khai thác vẫn bị hạn chế.

Hiệu quả của hạ tầng chợ còn phụ thuộc vào cách thức tổ chức, quản lý và khai thác sau đầu tư. Từ thực tiễn quản lý tại địa phương, ông Võ Quốc Hùng, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, hệ thống chợ có vai trò quan trọng trong lưu thông hàng hóa và đáp ứng nhu cầu mua bán của người dân. Cùng với việc tăng cường phân cấp quản lý chợ cho cấp xã, yêu cầu nâng cao năng lực cho đội ngũ trực tiếp quản lý, khai thác chợ vì thế cũng trở nên cần thiết.

Ở các địa bàn miền núi của Khánh Hòa, chợ không chỉ phục vụ nhu cầu mua bán hằng ngày mà còn là nơi nông sản, sản phẩm địa phương được đưa vào lưu thông. Hoạt động tại các chợ, chợ phiên vì thế cho thấy rõ hơn yêu cầu phát triển hạ tầng phải gắn với tổ chức không gian giao dịch, tạo điều kiện để người dân đưa sản phẩm đến người mua và mở rộng đầu ra.

Từ góc độ địa phương, việc nâng hiệu quả hạ tầng cũng đang được đặt cùng với các điều kiện vận hành. Theo thông tin của Sở Công Thương Khánh Hòa, Kế hoạch số 37 về phát triển chợ đến năm 2030 của xã Bác Ái Đông đặt mục tiêu 100% chợ trên địa bàn được cải tạo, nâng cấp các hạng mục thiết yếu; có ít nhất một chợ đạt tiêu chuẩn chợ kinh doanh thực phẩm; trên 80% hộ kinh doanh tại chợ sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt và xóa bỏ các điểm kinh doanh tự phát. Địa phương đồng thời đề xuất nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia để đầu tư chợ Phước Đại và chợ đầu mối.

Đây là mục tiêu đến năm 2030, chưa phải kết quả đã đạt được. Tuy nhiên, cách đặt mục tiêu cho thấy phát triển chợ đã được gắn với các điều kiện vận hành như an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường, phòng cháy, chữa cháy, thanh toán không dùng tiền mặt và tổ chức hoạt động kinh doanh.

Ở một địa bàn miền núi khác của Khánh Hòa, chợ phiên Tây Khánh Sơn cho thấy thêm vai trò của không gian giao dịch tại cơ sở. Khi nông sản và sản phẩm địa phương được tập trung tại chợ, người dân có thêm điểm giới thiệu, mua bán hàng hóa ngay trên địa bàn. Thực tế này cũng cho thấy hiệu quả của hạ tầng thương mại không chỉ nằm ở công trình, mà còn ở khả năng tổ chức hoạt động để tạo giao dịch và đưa sản phẩm vào lưu thông.

Nếu chỉ dừng ở chợ, hạ tầng thương mại mới giải quyết được một phần của quá trình đưa sản phẩm ra thị trường. Với sản xuất ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, hàng hóa thường hình thành từ những vùng sản xuất phân tán. Để đi xa hơn địa bàn sản xuất, sản phẩm cần có nơi tập trung, giao dịch, bảo quản, vận chuyển và kết nối với hệ thống phân phối.

Bởi vậy, Hướng dẫn số 3024/HD-BCT không bó hẹp hạ tầng thương mại ở chợ. Cùng với mạng lưới chợ, Hướng dẫn đặt ra việc rà soát hệ thống hạ tầng thương mại nông thôn gồm siêu thị, siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi, cửa hàng kinh doanh tổng hợp, trung tâm thương mại và điểm bán hàng thiết yếu; hỗ trợ trang thiết bị, quầy hàng phục vụ trưng bày, bán nông sản và hàng hóa thế mạnh tại các cơ sở bán lẻ; đồng thời khuyến khích dịch vụ logistics gắn với vùng sản xuất hàng hóa.

Nhìn từ yêu cầu lưu thông, các mắt xích này cần được đặt trong một mạng lưới thay vì tồn tại riêng rẽ.

Trong chuỗi này, chợ giữ vai trò quan trọng ở nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhưng không phải mắt xích duy nhất. Một sản phẩm muốn mở rộng thị trường còn cần khả năng kết nối từ điểm giao dịch ban đầu tới hệ thống bán lẻ, vận chuyển và phân phối.

Bởi vậy, hiệu quả hạ tầng thương mại không thể chỉ được nhìn từ số công trình hoàn thành. Một chợ ít người kinh doanh khó tạo thêm lưu thông; một điểm bán thiếu nguồn hàng ổn định khó duy trì giao dịch; vùng sản xuất có hàng hóa nhưng thiếu kết nối vận chuyển và phân phối vẫn khó tiếp cận thị trường rộng hơn.

Trong giai đoạn 2026-2030, cùng với tiếp tục bổ sung hạ tầng tại những địa bàn còn thiếu, yêu cầu quan trọng là nâng hiệu quả của mạng lưới đã được đầu tư. Việc xây mới, cải tạo chợ và các cơ sở thương mại cần bám sát nhu cầu giao dịch, quy mô hàng hóa và khả năng khai thác thực tế của từng địa bàn.

Song song đó, năng lực quản lý, khai thác chợ cần tiếp tục được nâng lên, gắn với hoàn thiện các điều kiện về an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường, phòng cháy, chữa cháy và phương thức thanh toán. Tại những vùng có sản xuất hàng hóa, hạ tầng thương mại cần kết nối tốt hơn với điểm tập trung hàng hóa, cơ sở bán lẻ, vận chuyển và dịch vụ logistics để dòng hàng không dừng lại ở phạm vi chợ địa phương.

Việc rà soát, đánh giá hiệu quả đầu tư mạng lưới chợ giai đoạn 2021-2025 theo Hướng dẫn số 3024/HD-BCT cũng là cơ sở để xác định nơi cần tiếp tục đầu tư, nơi cần ưu tiên cải tạo và nơi cần tập trung nâng hiệu quả tổ chức, khai thác. Qua đó, nguồn lực dành cho hạ tầng thương mại có thể hướng nhiều hơn tới khả năng tạo giao dịch và mở rộng lưu thông hàng hóa.

Từ nền chợ Tân Lập khang trang hơn đến yêu cầu đánh giá hiệu quả mạng lưới chợ đã được đầu tư là một khoảng chuyển đáng chú ý. Đầu tư hạ tầng vẫn cần thiết, nhất là ở những địa bàn khó huy động nguồn lực xã hội, nhưng công trình chỉ thực sự có giá trị thị trường khi có người bán, người mua và hàng hóa tiếp tục được lưu chuyển khỏi điểm giao dịch.

Vì vậy, bài toán của giai đoạn 2026-2030 không chỉ là có thêm bao nhiêu chợ, điểm bán hay cơ sở thương mại, mà quan trọng hơn là những hạ tầng ấy tạo thêm được bao nhiêu năng lực lưu thông cho hàng hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Nguồn lực dành cho hạ tầng thương mại có thể hướng nhiều hơn tới khả năng tạo giao dịch và mở rộng lưu thông hàng hóa.