[eMagazine] Mở dòng thương mại hai chiều cho sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Với nhiều địa bàn vùng cao, bài toán thị trường diễn ra theo cả hai chiều: người dân cần nơi tiêu thụ nông sản, đặc sản mình làm ra, đồng thời cần nguồn hàng phục vụ đời sống và sản xuất. Từ những điểm bán hàng Việt đến mô hình thương mại hai chiều, chính sách của Bộ Công Thương đang từng bước tạo thêm các đầu mối để hàng hóa lưu chuyển thuận lợi hơn ngay tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhu cầu thị trường xuất hiện ngay tại nơi sản xuất. Người dân cần mua hàng tiêu dùng, vật tư phục vụ sản xuất; nông sản, thực phẩm, sản phẩm thủ công làm ra lại cần nơi thu mua để tiếp tục đi tới những thị trường rộng hơn. Khoảng cách địa lý, nguồn hàng nhỏ và phân tán khiến cả hai dòng lưu chuyển này đều khó tổ chức hơn so với khu vực thuận lợi về thương mại.

Trước khi mô hình thương mại hai chiều được triển khai trong Chương trình mục tiêu quốc gia, ngành Công Thương đã có kinh nghiệm từ việc xây dựng các Điểm bán hàng Việt Nam tại nhiều địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa. Bên cạnh việc đưa hàng Việt tới gần người dân, một số điểm bán còn trở thành nơi giới thiệu, tập hợp sản phẩm đặc trưng của địa phương, tạo thêm cơ hội kết nối với doanh nghiệp và thị trường bên ngoài.

Kinh nghiệm đó được phát triển rõ hơn trong mô hình thương mại hai chiều. Cách vận hành khá trực tiếp: một đầu mối thương mại vừa cung cấp hàng hóa thiết yếu cho người dân, vừa thu mua và tiêu thụ sản phẩm do người dân trên địa bàn làm ra. Hai nhu cầu vốn tồn tại song song được đặt trong cùng một mô hình mua bán.

Trong giai đoạn 2021-2025, Bộ Công Thương đã hỗ trợ 7 địa phương gồm Tuyên Quang, Kon Tum, Bình Định, Thừa Thiên Huế, Bắc Kạn, Quảng Trị và Nghệ An triển khai nhiệm vụ hỗ trợ xây dựng mô hình thương mại hai chiều nhằm thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời cung ứng mặt hàng thiết yếu cho địa phương.

Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cùng với các chương trình OCOP và Điểm bán hàng Việt Nam, hoạt động này góp phần thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm, bước đầu hình thành các mối liên kết, chuỗi cung ứng trong sản xuất, kinh doanh ở khu vực miền núi.

Cách tổ chức mô hình tại Bắc Kạn cho thấy khá rõ chức năng của một đầu mối thương mại đặt ngay tại vùng sản xuất. Sau khi khảo sát vị trí, điều kiện giao thông và năng lực của các đơn vị trên địa bàn, Sở Công Thương lựa chọn hộ kinh doanh Trương Văn Phấn, người dân tộc Tày tại thôn Thôn Mò, xã Quân Hà, huyện Bạch Thông (cũ), triển khai mô hình thí điểm.

Điểm thương mại được xây dựng trên diện tích 100 m², bày bán khoảng 100 mặt hàng, được hỗ trợ hệ thống nhận diện, 3 tủ kính và 6 giá kệ trưng bày. Hoạt động mua bán tại đây diễn ra theo hai hướng: cửa hàng cung ứng hàng tiêu dùng thiết yếu, vật tư phục vụ sản xuất nông nghiệp cho người dân; đồng thời thu mua nông sản, thực phẩm và sản phẩm thủ công của địa phương. Sở Công Thương cũng kết nối điểm bán với các cơ sở sản xuất, kinh doanh để mở rộng chuỗi cung ứng và tiêu thụ sản phẩm.

Với những hộ sản xuất nhỏ, một địa chỉ thu mua ngay tại địa bàn giúp giảm bớt tình trạng mỗi hộ phải tự tìm người mua. Khi nguồn hàng được tập hợp tại một đầu mối, việc kết nối với cơ sở kinh doanh và các thị trường bên ngoài cũng thuận lợi hơn. Giá trị của mô hình vì thế nằm nhiều hơn ở khả năng tổ chức hoạt động mua - bán thường xuyên, chứ không phải ở quy mô của một cửa hàng.

Tại Bình Định (cũ), mô hình được triển khai theo hướng gắn điểm thương mại với việc tổ chức nguồn hàng. Năm 2023, Sở Công Thương hỗ trợ xây dựng mô hình tại HTX Nông dược và Dịch vụ tổng hợp An Toàn, huyện An Lão (cũ). HTX mở quầy bán sản phẩm của 20 thành viên, đồng thời cung ứng các mặt hàng thiết yếu cho người dân tại địa phương.

Hoạt động hỗ trợ còn bao gồm thiết kế gian hàng, trang thiết bị phục vụ trưng bày và bảo quản nông sản sau thu hoạch, website, phần mềm quản lý bán hàng, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử và đào tạo năng lực xúc tiến thương mại.

Điểm đáng chú ý là HTX không chỉ tiếp nhận những sản phẩm đã có để đưa lên quầy. Đơn vị còn xác định các sản phẩm có tiềm năng của địa phương, lựa chọn và trồng thử một số loại nông sản, dược liệu phù hợp để từng bước chuyển giao cho thành viên và các hộ liên kết. Như vậy, điểm thương mại có thêm vai trò nhận diện nhu cầu tiêu thụ và tác động trở lại việc tổ chức nguồn hàng ngay tại vùng sản xuất.

Cách làm này đặc biệt có ý nghĩa với những địa bàn mà sản xuất còn manh mún. Nếu sản phẩm được lựa chọn theo khả năng tiêu thụ, hộ dân có liên kết với HTX và nguồn hàng được tập hợp qua một đầu mối, khả năng tiếp cận thị trường sẽ thuận lợi hơn so với từng hộ tự sản xuất, tự tìm nơi bán.

Tại Quảng Trị, tháng 11/2023, mô hình thương mại hai chiều được công bố tại HTX Dịch vụ Nông nghiệp Hùng Anh, thị trấn Krông Klang, huyện Đakrông. Nguồn sản phẩm hướng tới gồm dược liệu, trà thảo dược, nông sản và sản phẩm OCOP của vùng đồng bào Pa Cô, Vân Kiều; chiều ngược lại là hàng hóa thiết yếu phục vụ đời sống và sản xuất.

Đến giữa năm 2024, tư liệu của ngành Công Thương Quảng Trị cho thấy mô hình vẫn được HTX duy trì. Việc hỗ trợ tạo thêm điều kiện để HTX phân phối hàng hóa, giới thiệu sản phẩm và kết nối cung cầu với thị trường.

Từ Bắc Kạn, Bình Định đến Quảng Trị, cách triển khai không hoàn toàn giống nhau, nhưng đều hướng tới việc tạo thêm đầu mối mua bán gần nơi sản phẩm được làm ra. Đây là khâu có ý nghĩa với những vùng mà nguồn hàng còn nhỏ, phân tán, chi phí vận chuyển cao và từng hộ khó tự tổ chức việc thu mua, tập hợp sản phẩm cũng như tìm kiếm người mua.

Có điểm thu mua mới giải quyết được một đoạn của đường ra thị trường. Nông sản đưa tới điểm thương mại vẫn phải có nơi tiêu thụ tiếp; nguồn hàng cần được tập hợp đủ lượng, bảo quản, vận chuyển và đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, quy cách của người mua. Ở chiều ngược lại, điểm bán phải duy trì được nguồn hàng thiết yếu phù hợp với nhu cầu và sức mua của người dân thì hoạt động thương mại mới có thể diễn ra thường xuyên.

Yêu cầu đó được thể hiện rõ hơn trong giai đoạn 2026-2030. Hướng dẫn số 3024/HD-BCT ngày 29/4/2026 của Bộ Công Thương xác định mô hình thương mại hai chiều là cơ sở kinh doanh hoặc hộ kinh doanh vừa cung ứng hàng hóa thiết yếu cho người dân địa phương, vừa thu mua, tiêu thụ sản phẩm do người dân địa phương sản xuất.

Việc hỗ trợ cũng được thiết kế theo hướng gắn với khả năng vận hành của mô hình. Từ khảo sát địa bàn, lựa chọn đơn vị tham gia, xây dựng phương án đến tổ chức thực hiện đều nhằm hình thành một điểm mua bán phù hợp với điều kiện thực tế của từng nơi. Thương mại hai chiều đồng thời được đặt trong mối liên hệ với điểm bán hàng thiết yếu, điểm trưng bày và giới thiệu sản phẩm, mô hình liên kết tiêu thụ, kết nối cung cầu, thương mại điện tử và logistics gắn với vùng sản xuất.

Điều này làm rõ một vấn đề quan trọng: điểm thương mại tại chỗ không thể trở thành điểm dừng cuối cùng của sản phẩm. Nông sản được thu mua tại một xã miền núi còn cần được gom hàng, bảo quản, vận chuyển và kết nối tiếp với doanh nghiệp, nhà phân phối hoặc những kênh tiêu thụ khác. Chuỗi liên kết phía sau điểm thu mua càng rõ, khả năng duy trì đầu ra cho người sản xuất càng lớn.

Trong định hướng công bố tháng 9/2026, Bộ Công Thương tiếp tục xác định thị trường tại chỗ và thương mại hai chiều ở miền núi, biên giới là một trong những không gian thị trường cần ưu tiên đối với sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Cùng với hệ thống phân phối hiện đại, thương mại điện tử, du lịch - trải nghiệm và các phân khúc quà tặng, chăm sóc sức khỏe, tiêu dùng xanh, thị trường ngay tại địa bàn sản xuất được nhìn nhận như một phần của bài toán mở rộng đầu ra.

Cách tiếp cận này cũng mở rộng khái niệm về thị trường cho đặc sản vùng cao. Đầu ra không chỉ nằm ở các đô thị lớn, siêu thị hay sàn thương mại điện tử. Miền núi và khu vực biên giới bản thân cũng là một thị trường với nhu cầu tiêu dùng hàng hóa thiết yếu, hàng Việt chất lượng; đồng thời là nơi cần tổ chức tốt hơn hoạt động thu mua, tập hợp nông sản và kết nối nguồn hàng địa phương với các thị trường phía ngoài.

Bởi vậy, hiệu quả của mô hình thương mại hai chiều cuối cùng phải được nhìn từ lượng hàng thực sự được mua bán và khả năng duy trì các mối liên kết sau điểm thu mua. Nếu điểm bán chỉ làm nhiệm vụ cung ứng hàng hóa mà ít thu mua sản phẩm địa phương, tính “hai chiều” sẽ chưa đầy đủ. Ngược lại, có hoạt động thu mua nhưng thiếu kênh tiêu thụ tiếp theo, sản phẩm vẫn khó hình thành đầu ra ổn định.

Những mô hình đã triển khai cho thấy chính sách đang tạo thêm các đầu mối thương mại ngay tại địa bàn vùng cao. Bắc Kạn hình thành điểm vừa cung ứng hàng hóa vừa thu mua sản phẩm; Bình Định gắn điểm bán với lựa chọn sản phẩm và tổ chức nguồn hàng; Quảng Trị duy trì mô hình để phân phối hàng hóa và kết nối cung cầu.

Trong giai đoạn tới, giá trị của những điểm thương mại này sẽ được thể hiện rõ nhất ở khả năng thu mua sản phẩm địa phương thường xuyên, tập hợp được nguồn hàng và kết nối tiếp với thị trường. Khi dòng hàng được duy trì thay vì dừng lại ở một điểm trưng bày hay một mô hình thí điểm, thương mại hai chiều mới thực sự trở thành một mắt xích hỗ trợ đầu ra cho đặc sản vùng cao.