[eMagazine] Nâng sức cạnh tranh cho sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên thị trường thế giới

Nhiều đặc sản vùng cao có lợi thế về nguyên liệu, phương thức sản xuất và giá trị văn hóa, nhưng để bước vào thị trường thế giới cần thêm năng lực đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao. Chính sách hỗ trợ đang góp phần chuyển lợi thế sản phẩm thành năng lực cạnh tranh, từ chuẩn hóa sản xuất, nâng chất lượng đến xúc tiến, kết nối và mở rộng thị trường.

Để có lô miến dong đầu tiên xuất khẩu sang Cộng hòa Séc, Hợp tác xã Miến dong Tài Hoan đã mất hơn một năm chuẩn bị. Sản phẩm phải được gửi mẫu kiểm nghiệm, kiểm tra dư lượng, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và các thủ tục xuất nhập khẩu trước khi 5,3 tấn miến dong có thể đến với người tiêu dùng tại thị trường này.

Phía sau lô hàng ấy là quá trình thay đổi ngay từ nơi sản phẩm được làm ra. Hợp tác xã xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 70 ha, liên kết với 700 hộ dân, đầu tư nhà xưởng, máy móc và kiểm soát quy trình từ nguyên liệu đến chế biến, đóng gói. Sau thị trường Séc, sản phẩm tiếp tục được xuất sang Mỹ, Australia, Hàn Quốc, với tổng lượng xuất khẩu hơn 40 tấn.

Nhìn lại hành trình này, bà Trần Minh Anh, đại diện Hợp tác xã Miến dong Tài Hoan, cho rằng yếu tố quyết định “không chỉ là sản phẩm ngon, mà là khả năng biến chất lượng truyền thống thành một quy trình sản xuất có thể kiểm soát và chứng minh được”.

Câu chuyện của Tài Hoan cho thấy khoảng cách mà nhiều đặc sản vùng cao phải vượt qua. Điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất hay giá trị văn hóa có thể tạo nên sự khác biệt, nhưng thị trường thế giới còn đòi hỏi chất lượng ổn định, nguồn gốc minh bạch, tiêu chuẩn rõ ràng và khả năng duy trì nguồn cung.

Sự thay đổi ấy cũng đang diễn ra tại nhiều vùng nguyên liệu. Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Hùng Thơm Gia Lai hiện liên kết hơn 150 hộ với trên 300 ha chanh dây, trong đó khoảng 80 ha đạt GlobalGAP. Người dân tham gia liên kết phải tuân thủ quy trình kỹ thuật, trong khi hợp tác xã đầu tư thêm vào bảo quản, kho lạnh và chế biến sản phẩm.

Những thay đổi tưởng như chỉ diễn ra ở ruộng vườn thực chất lại bắt đầu từ yêu cầu của thị trường. Khi người mua đòi hỏi chất lượng đồng đều, an toàn và truy xuất được nguồn gốc, yêu cầu ấy được truyền ngược về vùng nguyên liệu, làm thay đổi cách tổ chức sản xuất, thu hoạch và chế biến.

Bởi vậy, chính sách hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không thể chỉ bắt đầu ở khâu đưa hàng đi giới thiệu. Muốn mở rộng thị trường bền vững, hỗ trợ phải góp phần hình thành năng lực đáp ứng ngay từ nơi sản phẩm được làm ra, thông qua tổ chức vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình, ứng dụng công nghệ, truy xuất nguồn gốc và nâng cao chất lượng sản phẩm.

Có sản phẩm tốt vì thế chưa đồng nghĩa với có năng lực tiếp cận thị trường quốc tế. Với nhiều chủ thể sản xuất quy mô nhỏ ở vùng cao, khoảng cách ấy nằm ở khả năng nghiên cứu thị trường, lựa chọn phân khúc, hoàn thiện bao bì, chứng nhận, logistics, thương mại điện tử và tìm kiếm đối tác phù hợp.

Theo ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp, việc tiếp cận thị trường cần bắt đầu từ xác định đúng khách hàng, phân khúc và yêu cầu đối với sản phẩm. Những đặc sản có sản lượng hạn chế nhưng chứa đựng giá trị riêng có thể tìm dư địa ở thị trường ngách, phân khúc quà tặng hoặc nhóm khách hàng sẵn sàng trả giá cho chất lượng và câu chuyện sản phẩm, thay vì cạnh tranh bằng sản lượng.

Nhìn từ góc độ này, nâng sức cạnh tranh cho đặc sản vùng cao không nhất thiết đồng nghĩa với chạy theo quy mô lớn. Quan trọng hơn là xác định đúng thị trường cho lợi thế mà sản phẩm đang có, sau đó hoàn thiện chất lượng, quy cách và cách tiếp cận phù hợp với thị trường đó.

Điều này cũng đòi hỏi hoạt động xúc tiến thương mại phải tiến thêm một bước: không chỉ đưa sản phẩm đến gặp người mua mà phải đưa thông tin từ người mua trở lại sản xuất. Thị trường cần loại sản phẩm nào, tiêu chuẩn và quy cách ra sao, bao bì thế nào, mức giá và sản lượng bao nhiêu cần trở thành dữ liệu để doanh nghiệp, hợp tác xã điều chỉnh trước khi tham gia kết nối thương mại.

Thực tế tại Hợp tác xã Macca Ea H’leo cho thấy mối liên hệ này. Sau quá trình tham gia các chương trình xúc tiến, trưng bày sản phẩm và hoàn thiện các điều kiện về chất lượng, tháng 12/2024, hợp tác xã cùng các đối tác ký hợp đồng xuất khẩu chính ngạch lô ban đầu 35 tấn mắc ca sang Hàn Quốc. Sản phẩm khi đó đã có chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, OCOP 4 sao cùng một số chứng nhận, giải thưởng khác.

Giá trị của trường hợp này không chỉ nằm ở lượng hàng được xuất khẩu mà ở mối nối giữa nâng chất lượng - xúc tiến - tìm đối tác - hình thành hợp đồng. Đây cũng là điểm chính sách hỗ trợ thị trường có thể tạo tác động rõ nét: giúp doanh nghiệp, hợp tác xã không chỉ xuất hiện tại các hoạt động xúc tiến mà từng bước chuyển cơ hội tiếp cận thành giao dịch thực tế.

Một cuộc xúc tiến có thể mở ra cơ hội gặp gỡ nhà mua hàng, nhưng từ cuộc gặp ấy đến một đơn hàng, rồi từ đơn hàng đầu tiên đến chỗ đứng ổn định trên thị trường còn là một chặng đường dài. Với nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã vùng cao, vấn đề không chỉ là tìm được người mua mà còn phải duy trì khả năng đáp ứng những yêu cầu của thị trường trong suốt quá trình sản xuất, chế biến và phân phối.

Thực tế tại Gia Lai cho thấy khá rõ những điểm nghẽn này. Theo bà Nguyễn Thị Bích Thu, Giám đốc Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến thương mại tỉnh Gia Lai, sản xuất của nhiều nông hộ vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn nhỏ lẻ, chưa đáp ứng được những đơn hàng lớn; chế biến sâu và ứng dụng công nghệ còn hạn chế, trong khi chi phí logistics, bao bì cùng các yêu cầu về mã vùng trồng, cơ sở đóng gói, mẫu mã tiếp tục tạo sức ép đối với những chủ thể quy mô nhỏ.

Từ thực tế đó, một trong những hướng cần ưu tiên là tổ chức lại vùng nguyên liệu, tăng vai trò của doanh nghiệp đầu chuỗi trong thu mua, hướng dẫn sản xuất và tập hợp nguồn cung để chuẩn hóa đầu vào; đồng thời đẩy mạnh chế biến sâu, ứng dụng công nghệ và hoàn thiện các điều kiện đáp ứng yêu cầu thị trường.

Điều này cũng cho thấy chính sách hỗ trợ cần được tổ chức theo hành trình của sản phẩm thay vì dừng ở từng hoạt động riêng lẻ. Thông tin về nhu cầu, tiêu chuẩn, quy cách và hệ thống phân phối phải được đưa về vùng sản xuất đủ sớm; đồng thời nguồn lực hỗ trợ cần tập trung vào những khâu mà từng doanh nghiệp, hợp tác xã nhỏ khó tự giải quyết như kiểm nghiệm, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc, công nghệ, logistics hay tiếp cận nhà phân phối. Khi những mắt xích này được nối lại, xúc tiến thương mại mới có điều kiện chuyển từ cơ hội gặp gỡ thành kết quả kinh doanh.

Cách tiếp cận này đang được mở rộng ở cấp quốc gia với Chương trình Vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026-2030 (GoGlobal), được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 626/QĐ-TTg ngày 6/4/2026. Chương trình hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị toàn cầu, với các giải pháp từ thông tin, đào tạo, tư vấn đến kết nối kinh doanh, thương mại số và xây dựng thương hiệu.

Trên cơ sở đó, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 1406/QĐ-BCT ngày 12/6/2026 về Chương trình hành động triển khai GoGlobal. Đáng chú ý, cách hỗ trợ được đặt trong một quá trình rộng hơn thay vì tách rời từng hoạt động xúc tiến, với yêu cầu tăng liên kết nguồn lực, tư vấn chiến lược thâm nhập thị trường, kết nối kinh doanh và phát triển các phương thức xúc tiến trên môi trường số.

Ở cấp địa phương, hướng đi này cũng đang được cụ thể hóa. Tại Gia Lai, các hoạt động hỗ trợ được định hướng vào giới thiệu sản phẩm, cung cấp thông tin thị trường, tiếp cận kinh tế số và nền tảng thương mại điện tử, thúc đẩy chế biến sâu; đồng thời tăng kết nối với nhà nhập khẩu, nhà phân phối và hệ thống bán lẻ.

Như vậy, từ Trung ương đến địa phương, yêu cầu đặt ra không chỉ là tạo thêm những “điểm gặp” giữa người bán và người mua, mà từng bước nối năng lực sản xuất với năng lực thị trường. Điều đó cũng đòi hỏi cách đánh giá hiệu quả chính sách phải đi xa hơn số hội chợ, gian hàng hay lượt doanh nghiệp tham gia xúc tiến. Đích đến của chính sách vì thế không chỉ là đưa thêm một đặc sản vượt qua biên giới, mà là giúp doanh nghiệp, hợp tác xã đủ năng lực ở lại với thị trường