Miến dong Bình Liêu: Từ đặc sản vùng cao đến thị trường quốc tế

Từ những củ dong riềng trồng trên triền núi vùng cao Quảng Ninh, miến dong Bình Liêu từng bước vượt ra khỏi phạm vi một món ăn quen thuộc để trở thành sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia và hiện diện tại thị trường Nhật Bản.

Phía sau hành trình ấy không chỉ là câu chuyện giữ nghề. Đó còn là quá trình doanh nghiệp đầu tư công nghệ, liên kết với người dân xây dựng vùng nguyên liệu, từng bước chuẩn hóa sản phẩm và tận dụng những nguồn lực từ OCOP, khuyến công, xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường.

Ở vùng Bình Liêu trước đây, cây dong riềng đã gắn với đời sống của người dân từ nhiều năm. Củ dong được nghiền lấy bột, qua bàn tay người làm nghề trở thành những sợi miến có màu xanh tự nhiên, dai, giòn và mang hương vị riêng của vùng cao.

Nhưng để sợi miến từ căn bếp của người dân đi vào siêu thị rồi bước ra thị trường nước ngoài là một chặng đường khác.

Năm 2006, Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu đầu tư xây dựng nhà xưởng chế biến miến tại xã Đồng Tâm trước đây, nay là xã Lục Hồn. Đây được xem là một trong những bước khởi đầu để nghề làm miến truyền thống chuyển dần từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa.

Anh Nguyễn Xuân Tùng, Phó Giám đốc Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu, là thế hệ trẻ tiếp nối công việc của gia đình. Tốt nghiệp Đại học Bách khoa Hà Nội, anh trở về quê, lựa chọn gắn bó với nghề làm miến và cùng doanh nghiệp từng bước đưa máy móc vào những công đoạn trước đây phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công và thời tiết.

Năm 2017, Công ty đưa miến dong Bình Liêu tham gia Chương trình OCOP và ngay lần đầu đã được xếp hạng 4 sao. Đây là bước ngoặt quan trọng, bởi từ một đặc sản địa phương, sản phẩm bắt đầu được đặt trong những yêu cầu rõ ràng hơn về chất lượng, bao bì, nguồn gốc, quy trình sản xuất và thị trường.

Đến tháng 5/2025, miến dong Bình Liêu được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia. Cuối năm đó, sản phẩm tiếp tục được Bộ Công Thương công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia năm 2025.

Những danh hiệu ấy không đơn thuần là thêm một ngôi sao hay một chứng nhận trên bao bì. Muốn đi từ 4 sao lên 5 sao, doanh nghiệp phải đầu tư lại gần như cả chuỗi: từ vùng nguyên liệu, công nghệ chế biến đến mẫu mã, truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng thị trường.

Với miến dong Bình Liêu, quá trình nâng hạng cũng chính là quá trình sản phẩm từng bước thay đổi để đi xa hơn.

Năm 2015, thông qua chương trình khuyến công, Công Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu được hỗ trợ 200 triệu đồng để đầu tư máy móc, thiết bị cho dự án sản xuất, chế biến bột dong riềng sạch. Cùng với thiết bị, dự án còn chuyển giao các quy trình về sản xuất, bảo quản bột dong và xử lý chất thải; đào tạo kỹ thuật viên, tập huấn cho công nhân và người dân vùng nguyên liệu.

Nếu nhìn vào những dây chuyền sản xuất hiện nay, khoản hỗ trợ 200 triệu đồng từ chương trình khuyến công có thể không phải con số lớn. Nhưng với Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu ở thời điểm hơn 10 năm trước, khoản tiền ấy lại đến đúng lúc.

Khi đó, sản xuất bột dong riềng và miến còn phụ thuộc nhiều vào phương pháp thủ công. Củ dong chỉ thu hoạch theo mùa, trong khi khả năng chế biến, bảo quản bột còn hạn chế. Nguyên liệu có nhưng không bảo quản được dài ngày cũng đồng nghĩa doanh nghiệp khó duy trì sản xuất miến quanh năm.

Anh Nguyễn Xuân Tùng nhìn nhận, khoản hỗ trợ không lớn so với nhu cầu đầu tư lâu dài, nhưng quan trọng là “đi đúng vào khâu doanh nghiệp đang thiếu”.

Khi khâu chế biến và bảo quản nguyên liệu được cải thiện, doanh nghiệp chủ động sản xuất tốt hơn. Từ nguồn lực hỗ trợ ban đầu, Công ty tiếp tục bỏ vốn để nâng cấp dây chuyền.

Riêng năm 2024, doanh nghiệp đầu tư hệ thống máy tráng sấy dẻo và lò hơi với tổng trị giá khoảng 2,7 tỷ đồng. Những công đoạn trước đây phải mang miến ra phơi, phụ thuộc vào nắng, mưa nay có thể chủ động hơn. Thời gian sản xuất được rút ngắn, nhân công giảm, trong khi sản lượng và độ ổn định của sản phẩm được nâng lên.

Điều đáng nói là máy móc không làm mất đi hương vị truyền thống của miến. Củ dong vẫn được lấy từ vùng nguyên liệu địa phương; những đặc tính làm nên sợi miến Bình Liêu vẫn được giữ, còn công nghệ được đưa vào để sản phẩm sạch hơn, đồng đều hơn và đủ sức đáp ứng những đơn hàng lớn.

Đó cũng là cách một chính sách hỗ trợ phát huy hiệu quả: Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, mà tạo một lực đẩy để doanh nghiệp mạnh dạn bỏ thêm nguồn lực của chính mình.Câu chuyện hỗ trợ miến dong Bình Liêu từ hơn 10 năm trước đang bước sang một giai đoạn mới, khi Quảng Ninh tiếp tục hoàn thiện chính sách khuyến công và OCOP cho giai đoạn 2026-2030.

Điểm đáng chú ý là cách hỗ trợ ngày càng đi theo hướng toàn diện hơn. Không chỉ dừng ở đầu tư máy móc, thiết bị, chính sách mới còn chú trọng đổi mới công nghệ, sản xuất sạch hơn, xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại và phát triển sản phẩm công nghiệp nông thôn.

Với những doanh nghiệp chế biến nông sản như Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu, đây là dư địa quan trọng để tiếp tục nâng cấp sản xuất, nhất là khi thị trường ngày càng đòi hỏi cao hơn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, tiết kiệm năng lượng và khả năng cung ứng ổn định.

Song song với khuyến công, Chương trình OCOP giai đoạn 2026-2030 của Quảng Ninh cũng chuyển trọng tâm rõ hơn từ phát triển số lượng sản phẩm sang nâng chất lượng, xây dựng chuỗi giá trị và mở rộng thị trường.

Không chỉ cần đạt sao, sản phẩm OCOP trong giai đoạn mới còn được đặt trong yêu cầu gắn với vùng nguyên liệu ổn định, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn sản xuất và các kênh phân phối hiện đại, trong đó có thương mại điện tử.

Với một sản phẩm đã đạt OCOP 5 sao quốc gia như miến dong Bình Liêu, câu chuyện phía trước vì thế không còn chỉ là giữ hạng hay mở rộng sản lượng. Quan trọng hơn là tiếp tục nâng giá trị sản phẩm, củng cố vùng nguyên liệu và tạo nền tảng để thương hiệu đứng vững ở những thị trường có yêu cầu ngày càng cao.

Đó cũng là hướng chuyển khá rõ trong chính sách của Quảng Ninh hiện nay: từ hỗ trợ để có thêm sản phẩm, sang hỗ trợ để những sản phẩm đã hình thành thương hiệu có thể phát triển bền vững và đi xa hơn.

Với miến dong Bình Liêu, vùng nguyên liệu không chỉ là nơi cung cấp củ dong cho nhà máy. Phía sau mỗi hecta dong riềng là sinh kế của những hộ dân vùng cao. Bởi vậy, muốn giữ được vùng nguyên liệu, trước hết phải để người trồng nhìn thấy đầu ra và thu nhập từ cây dong.

Bình Liêu từng có bài học về điều này. Có thời điểm diện tích dong riềng tăng nhanh hơn năng lực chế biến, khiến đầu ra gặp khó, giá giảm, một số diện tích phải chuyển sang cây trồng khác. Thực tế ấy cho thấy, mở rộng vùng nguyên liệu chỉ bền vững khi đi cùng năng lực chế biến và thị trường tiêu thụ.

Những năm gần đây, cách tổ chức sản xuất đã dần thay đổi. Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu liên kết với hơn 500 hộ dân trên diện tích hơn 60ha, hình thành mối liên kết giữa doanh nghiệp, Nhà nước và người trồng dong. Doanh nghiệp không chỉ thu mua nguyên liệu mà còn tham gia từ khâu giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật đến tổ chức tiêu thụ.

Với người dân, điều quan trọng nhất là đầu ra ổn định. Khi biết sản phẩm mình làm ra sẽ được thu mua, bà con yên tâm đầu tư chăm sóc, tuân thủ quy trình sản xuất và chú ý hơn tới chất lượng nguyên liệu. Còn với doanh nghiệp, vùng trồng ổn định giúp chủ động nguồn cung, kiểm soát chất lượng và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.

Mối liên kết này tiếp tục được củng cố trong năm 2026. Tại xã Lục Hồn, dự án liên kết sản xuất, tiêu thụ dong riềng phục vụ chế biến miến dong Bình Liêu giai đoạn 2026-2028 thu hút nhiều hộ dân tham gia, với việc hỗ trợ giống, vật tư và hướng dẫn kỹ thuật từ đầu vụ.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở diện tích hay số hộ tham gia, mà ở cách tổ chức sản xuất theo chuỗi. Người dân không còn trồng rồi mới tìm nơi bán; doanh nghiệp cũng không chờ đến vụ thu hoạch mới đi tìm nguyên liệu. Mỗi khâu được gắn với nhau ngay từ đầu.

Việc vùng dong riềng được cấp mã số vùng trồng từ năm 2022 càng tạo thêm nền tảng cho quá trình này. Đây vừa là công cụ kiểm soát nguồn gốc, chất lượng nguyên liệu, vừa giúp sản phẩm đáp ứng tốt hơn yêu cầu truy xuất khi tiếp cận những thị trường có tiêu chuẩn cao.

Ở chiều ngược lại, khi thị trường miến dong được mở rộng, vùng nguyên liệu cũng có thêm động lực phát triển. Mỗi đơn hàng mới không chỉ mang lại doanh thu cho doanh nghiệp, mà còn tạo thêm nhu cầu về củ dong, giúp người dân có thêm lý do để tiếp tục gắn bó với loại cây đã quen thuộc trên những triền núi Bình Liêu.

Đó cũng là sự khác biệt giữa hỗ trợ một cây trồng và xây dựng một sinh kế. Giống, vật tư hay kỹ thuật có thể giúp người dân bắt đầu, nhưng để sinh kế bền vững còn cần đầu ra ổn định, doanh nghiệp đủ năng lực chế biến và một thị trường đủ rộng để cả chuỗi cùng phát triển.

Nhìn từ cây dong riềng, khi những mắt xích ấy được nối lại, vùng nguyên liệu không chỉ giữ cây dong trên đất, mà còn góp phần giữ sinh kế của người dân ở lại với vùng cao.

Có sản phẩm tốt mới là điều kiện cần. Để chuỗi giá trị vận hành bền vững, sản phẩm còn phải tìm được thị trường và giữ được chỗ đứng trên thị trường ấy.

Miến dong Bình Liêu cũng từng có giai đoạn đầu ra chủ yếu phụ thuộc vào thương lái, các điểm bán lẻ và những kỳ hội chợ. Khi quy mô sản xuất từng bước được mở rộng, yêu cầu đặt ra không còn chỉ là làm ra sản phẩm ngon, mà còn phải đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng.

Từ đó, xúc tiến thương mại trở thành một mắt xích ngày càng quan trọng. Miến dong Bình Liêu được giới thiệu tại các hội chợ OCOP, chương trình kết nối cung - cầu, các sự kiện quảng bá nông sản trong và ngoài tỉnh; đồng thời từng bước tiếp cận các chuỗi bán lẻ và mở rộng kênh bán hàng trên môi trường số.

Sau khi được công nhận OCOP 5 sao quốc gia, sản phẩm có thêm lợi thế để bước vào những kênh phân phối lớn hơn. Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu đã ký hợp đồng cung cấp miến dong cho một chuỗi siêu thị có hơn 40 cửa hàng tại Hà Nội. Song song với việc mở rộng thị trường trong nước, doanh nghiệp cũng tiếp tục hoàn thiện các điều kiện để tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao như Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu.

Theo bà Nguyễn Hoài Thương, Phó Giám đốc Sở Công Thương Quảng Ninh, miến dong Bình Liêu không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là sản phẩm kết tinh văn hóa, bản sắc của vùng cao Quảng Ninh. Vì vậy, việc hỗ trợ sản phẩm đi xa hơn không chỉ dừng ở quảng bá, mà còn gắn với mở rộng thị trường, củng cố vùng nguyên liệu và nâng cao năng lực sản xuất của doanh nghiệp.

Thực tế cho thấy, các hoạt động kết nối thị trường cho sản phẩm OCOP tiếp tục được Quảng Ninh duy trì khá mạnh. Tại Hội chợ OCOP Quảng Ninh - Xuân 2026, sự kiện thu hút trên 43.000 lượt khách, doanh thu hơn 10,4 tỷ đồng; miến dong Bình Liêu nằm trong nhóm sản phẩm được người tiêu dùng quan tâm, lựa chọn.

Nhưng thị trường không chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm. Mỗi lần bước vào một kênh phân phối mới, doanh nghiệp lại phải tự đặt ra những yêu cầu cao hơn cho chính mình: bao bì có phù hợp không, quy cách sản phẩm có thuận tiện cho người tiêu dùng không, chất lượng có đồng đều không, năng lực cung ứng có đủ ổn định hay không.

Càng mở rộng thị trường, những yêu cầu ấy càng trở nên khắt khe. Và cũng chính áp lực từ thị trường lại trở thành động lực để miến dong Bình Liêu tiếp tục hoàn thiện, từ chất lượng sản phẩm, bao bì, truy xuất nguồn gốc đến năng lực tổ chức sản xuất và cung ứng.

Tháng 3/2026 đánh dấu một bước mới khi Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu xuất khẩu 5,5 tấn miến dong đầu tiên sang Nhật Bản. Đây là dấu mốc mới sau khi sản phẩm từng bước tiếp cận thị trường Trung Quốc và mở rộng hệ thống phân phối trong nước. So với sản lượng tiêu thụ của doanh nghiệp, 5,5 tấn chưa phải một con số quá lớn, nhưng ý nghĩa nằm ở thị trường mà sản phẩm đã bước vào.

Nhật Bản là nơi có những yêu cầu chặt chẽ về chất lượng, an toàn thực phẩm, nguồn gốc và tính ổn định của sản phẩm. Việc một sợi miến làm từ củ dong vùng cao Quảng Ninh vượt qua những yêu cầu ấy cho thấy khoảng cách từ “đặc sản địa phương” đến “hàng hóa xuất khẩu” không phải là điều không thể.

Nhìn lại hành trình gần 20 năm, bước tiến này càng cho thấy giá trị của việc kiên trì xây dựng thương hiệu. Từ một sản phẩm sản xuất nhỏ lẻ, miến dong Bình Liêu đã từng bước được chuẩn hóa. Từ một đặc sản địa phương, sản phẩm trở thành OCOP 4 sao, rồi OCOP 5 sao quốc gia. Từ thị trường trong tỉnh, sản phẩm tiến vào các hệ thống phân phối lớn, tiếp cận thị trường nước ngoài và nay đã đặt chân tới Nhật Bản.

Để đi xa hơn, miến dong Bình Liêu sẽ phải tiếp tục giải bài toán về vùng nguyên liệu ổn định, tiêu chuẩn hóa sản xuất, truy xuất nguồn gốc, bao bì, logistics, năng lực cung ứng và xúc tiến thương mại quốc tế.

Khi nguồn lực hỗ trợ đi đúng vào chỗ doanh nghiệp cần, khi người dân có đầu ra cho cây dong, khi doanh nghiệp sẵn sàng bỏ vốn đầu tư và ngành Công Thương tiếp tục mở đường ra thị trường, các mắt xích có thể nối với nhau thành một chuỗi giá trị.

Từ những sợi miến xanh của vùng cao đến thị trường Nhật Bản, câu chuyện miến dong Bình Liêu cho thấy: khi bản sắc được giữ lại, công nghệ được đưa vào đúng chỗ và chính sách gặp đúng nhu cầu, một sản phẩm địa phương hoàn toàn có thể trở thành hàng hóa có sức cạnh tranh trên thị trường lớn.