[Emagazine] Từ sườn đồi đến thương hiệu: Hành trình nâng giá trị cà phê Arabica Mường Ảng

Qua nhiều năm phát triển trên mảnh đất Mường Ảng, cà phê Arabica đã trở thành cây hàng hóa quan trọng, mang lại nguồn thu cho nhiều gia đình đồng bào dân tộc thiểu số và tạo thêm việc làm vào mùa chăm sóc, thu hoạch.

Từ một cây trồng gắn với sinh kế của người dân, thời gian qua, cà phê đã phát triển thành vùng sản xuất hàng hóa có quy mô đáng kể. Theo UBND xã Mường Ảng, tính đến tháng 5/2026, toàn xã Mường Ảng có trên 1.800 ha cà phê, trong đó khoảng 1.600 ha đang ở thời kỳ ra quả. Năng suất bình quân đạt 10-12 tấn quả tươi/ha; năm 2025, tổng sản lượng đạt khoảng 17.000 tấn, doanh thu ước đạt khoảng 450 tỷ đồng. Với nhiều gia đình người dân Mường Ảng, vườn cà phê là tài sản được gây dựng qua nhiều năm và mang lại nguồn thu đáng kể vào mỗi mùa thu hoạch.

Gia đình anh Lầu Chồng Lử ở bản Na Luông gắn bó với cây cà phê Arabica từ năm 1998 và đã trải qua những giai đoạn giá cả bấp bênh, kỹ thuật canh tác còn hạn chế. Những năm gần đây, cùng với việc áp dụng quy trình sản xuất bài bản hơn, gia đình chú trọng chất lượng vườn cây và từng bước liên kết với doanh nghiệp. Với khoảng 3 ha cà phê, vụ gần nhất gia đình anh thu hơn 40 tấn quả tươi, mang lại nguồn thu nhập trên 1 tỷ đồng.

Bên cạnh những hộ có diện tích cà phê Arabica lớn như gia đình anh Lầu Chồng Lử, nhiều hộ quy mô vừa cũng đang coi cây cà phê là nguồn thu quan trọng. Với anh Lường Văn Thành ở bản Na Luông, 2 ha cà phê mang lại khoảng 200 triệu đồng trong năm 2025; năm 2026 gia đình tiếp tục mở rộng thêm 5.000 m². Điều anh Thành kỳ vọng không chỉ là giá bán cao hơn mà còn là đầu ra ổn định khi hoạt động chế biến được tăng cường ngay tại địa phương, qua đó giảm chi phí vận chuyển và mở thêm việc làm.

Từ trường hợp của anh Lầu Chồng Lử và anh Lường Văn Thành có thể thấy, thay đổi đối với người trồng không chỉ nằm ở mức thu nhập. Khi cà phê được sản xuất theo hướng hàng hóa và gắn với yêu cầu chất lượng, cách chăm sóc, thu hái và tính toán đầu ra cũng thay đổi theo. Người trồng không còn chỉ quan tâm thu được bao nhiêu quả, mà phải tính đến chất lượng nguyên liệu và khả năng đáp ứng yêu cầu của đơn vị thu mua, chế biến.

Ngoài nguồn thu cho chủ vườn, cây cà phê còn tạo việc làm cho lao động địa phương ở nhiều công đoạn, từ chăm sóc, bón phân, tỉa cành đến thu hái, phân loại, vận chuyển và sơ chế sau thu hoạch. Riêng trong mùa thu hoạch, cà phê tạo việc làm cho hàng nghìn lao động, với thu nhập khoảng 7,5–9 triệu đồng/người/tháng. Với một địa bàn miền núi, nơi sinh kế của nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số còn gắn với nông nghiệp, vai trò của cây cà phê vì thế không chỉ nằm ở sản lượng hay doanh thu mỗi vụ, mà còn ở khả năng tạo việc làm và duy trì sinh kế lâu dài cho người dân ngay trên đất của mình

Từ hiệu quả đó, Mường Ảng tiếp tục xác định cà phê là cây trồng quan trọng trong phát triển sinh kế và đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng diện tích lên trên 2.300 ha. Cùng với mục tiêu mở rộng diện tích, yêu cầu nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu ngày càng được đặt ra rõ hơn. Khi cà phê Arabica được hướng tới các dòng sản phẩm chất lượng cao, yêu cầu về chất lượng nguyên liệu cũng được đặt ra ngay từ khâu canh tác, từ độ chín của quả đến cách thu hái và xử lý sau thu hoạch. Hái chọn quả chín đòi hỏi nhiều công hơn, thời gian thu hoạch kéo dài hơn, nhưng đổi lại nguyên liệu đồng đều hơn và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của những phân khúc thị trường có giá trị cao.

Để hạt cà phê được định giá tương xứng với chất lượng và tạo thêm giá trị cho người trồng, doanh nghiệp thu mua, chế biến giữ vai trò kết nối quan trọng: vừa tạo đầu ra, vừa đặt ra tiêu chuẩn nguyên liệu, đồng thời đưa hạt cà phê đi tiếp vào các công đoạn chế biến có giá trị cao hơn. HTX sản xuất và chế biến cà phê Chị Em là một ví dụ về cách tổ chức vùng nguyên liệu gắn với đầu ra. HTX có 6 thành viên chính, 15 hộ vệ tinh, trực tiếp quản lý khoảng 20 ha cà phê và liên kết với các hộ dân trên địa bàn. Thông qua HTX, nguyên liệu được tập hợp theo vùng, người trồng có điều kiện thống nhất hơn về chăm sóc, thu hái và chất lượng đầu vào.

Khi đơn vị thu mua cần nguồn quả chín, đồng đều và phù hợp với từng phương pháp chế biến, người dân phải chú trọng hơn đến kỹ thuật và chất lượng ngay từ khâu thu hái. Đổi lại, nguyên liệu đáp ứng yêu cầu có thêm cơ hội được tiêu thụ với giá trị tốt hơn, giúp người trồng giảm bớt áp lực phải bán nhanh sau thu hoạch. Liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp vì thế không chỉ làm thay đổi cách sản xuất mà còn tạo điều kiện để người dân hưởng lợi trực tiếp hơn từ quá trình nâng chất lượng cà phê.

Trước đây, cà phê Mường Ảng được tiêu thụ dưới các dạng quả tươi, cà phê thóc hoặc cà phê nhân. Những năm gần đây, hạt cà phê đã được đưa thêm qua các công đoạn rang xay, đóng gói và phát triển thành nhiều dòng sản phẩm hoàn chỉnh. Tuy nhiên, để chuyển từ bán nguyên liệu sang chế biến sâu, năng lực thiết bị vẫn là một trong những hạn chế của các cơ sở quy mô nhỏ. Điểm nghẽn về thiết bị vì thế trở thành một trong những nội dung được ưu tiên tháo gỡ để nâng năng lực chế biến tại địa phương.

Theo ông Phùng Mạnh Hùng, Giám đốc Trung tâm Khuyến công và Tư vấn phát triển công nghiệp tỉnh Điện Biên, giai đoạn 2021-2025, Chương trình khuyến công đã hỗ trợ 6 cơ sở chế biến cà phê tại Mường Ảng đầu tư máy móc phục vụ từ sơ chế, rang xay đến đóng gói. Các thiết bị như máy sấy, máy tách màu, máy rang, máy xay, máy đóng gói cà phê túi lọc và cà phê hòa tan giúp giảm lao động thủ công, hạn chế hao hụt nguyên liệu và ổn định chất lượng sản phẩm; một số cơ sở qua đó có điều kiện mở rộng sản xuất, phát triển thêm sản phẩm và nâng khả năng đáp ứng đơn hàng.

Cơ sở chế biến cà phê Hà Chung là một ví dụ. Sau khi được hỗ trợ đầu tư máy móc phục vụ chế biến, cơ sở có thêm điều kiện hoàn thiện các công đoạn rang xay, đóng gói; sản phẩm cà phê bột pha phin của Hà Chung đã được công nhận OCOP 4 sao. Công ty TNHH Hải An cũng được hỗ trợ thiết bị để mở rộng chế biến, phát triển các sản phẩm như cà phê bột pha phin, cà phê muối, cà phê phin giấy và túi thơm cà phê.

Theo ông Phùng Mạnh Hùng, năng lực chế biến sâu và kiểm soát chất lượng của nhiều cơ sở hiện vẫn chưa tương xứng với tiềm năng vùng nguyên liệu; quy mô còn nhỏ, thiết bị chưa thật sự đồng bộ, khả năng chuẩn hóa chất lượng và phát triển cà phê chất lượng cao, cà phê đặc sản còn hạn chế. Vì vậy, hướng hỗ trợ thời gian tới tập trung nhiều hơn vào dây chuyền công nghệ đồng bộ và chuẩn hóa quá trình từ thu hái, sơ chế, bảo quản đến rang xay, đóng gói. Khi năng lực chế biến được mở rộng, các cơ sở có điều kiện tiếp nhận nhiều nguyên liệu hơn từ vùng trồng, qua đó nâng khả năng thu mua, tiêu thụ nguyên liệu cho người trồng, nhất là trong thời điểm thu hoạch tập trung.

Cùng với đầu tư cho chế biến, người trồng cà phê cũng được tiếp cận các hoạt động tập huấn về kỹ thuật trồng, chăm sóc và thu hái cà phê, qua đó từng bước nâng chất lượng vùng nguyên liệu và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của đơn vị thu mua, chế biến.

Chế biến được sản phẩm mới chỉ là một phần của quá trình nâng giá trị. Theo ông Lường Tuấn Anh, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Điện Biên, cà phê Mường Ảng có tiềm năng trở thành một trong những nông sản chủ lực, mang thương hiệu đặc trưng của tỉnh. Hướng đi được đặt ra là từng bước giảm phụ thuộc vào bán nguyên liệu thô, phát triển các sản phẩm chế biến sâu có thương hiệu, đồng thời kết nối với doanh nghiệp phân phối, hệ thống bán lẻ và các thị trường trên cả nước.

Arabica Mường Ảng đang dần trở thành một hương vị gợi nhắc đến Điện Biên. Từ những sườn đồi vùng cao, cà phê Mường Ảng đã hiện diện tại các hoạt động xúc tiến, lễ hội cà phê và từng được phục vụ tại Kỳ họp Quốc hội khóa XV. Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ năm 2025 càng giúp hạt cà phê gắn rõ hơn với tên tuổi vùng đất nơi nó được trồng và tạo nên hương vị đặc trưng. Tại chương trình ‘Điện Biên phố’ tổ chức ở Hà Nội tháng 7/2026, bên cạnh cà phê bột pha phin đã xuất hiện thêm nhiều sản phẩm chế biến từ Arabica Điện Biên.

Hiện cà phê Mường Ảng đã tiếp cận người tiêu dùng qua nhiều kênh, từ điểm bán tại cơ sở chế biến, cửa hàng OCOP, hội chợ và chương trình xúc tiến thương mại đến website, Facebook, Zalo, Shopee và các phiên livestream bán hàng trên nền tảng số. Cùng với đó, các chủ thể sản xuất đang tiếp tục được kết nối với hệ thống phân phối hiện đại để mở rộng thị trường. Sự hiện diện của các dòng sản phẩm này cho thấy Arabica Điện Biên đang tiếp cận người tiêu dùng dưới nhiều dạng sản phẩm hoàn chỉnh hơn.

Từ nền tảng thương hiệu ấy, vùng trồng cũng có thể trở thành một phần trong câu chuyện giới thiệu cà phê Mường Ảng đến người tiêu dùng. Cảnh quan những đồi cà phê vào mùa hoa, mùa quả chín cùng các hoạt động thu hái, sơ chế và thưởng thức cà phê mở ra khả năng phát triển sản phẩm trải nghiệm. Nếu được tổ chức phù hợp, du khách có thể tìm hiểu vùng trồng, quy trình thu hái, chế biến và thưởng thức cà phê ngay tại địa phương. Qua đó, sắc màu trang phục của đồng bào các dân tộc trên những sườn đồi Mường Ảng cùng hình ảnh cây cà phê Arabica có thêm cơ hội đến gần hơn với người tiêu dùng.

Những hoạt động này cũng có thể mở thêm kênh bán hàng tại chỗ, quảng bá thương hiệu và tạo thêm dịch vụ cho người dân. Khi đó, giá trị của vườn cà phê không chỉ nằm ở sản lượng mỗi vụ mà còn được mở rộng sang những giá trị gắn với trải nghiệm và dịch vụ.

Từ những triền đồi Arabica nối nhau giữa vùng cao Mường Ảng, hạt cà phê sau thu hoạch tiếp tục đi qua nhiều công đoạn: sơ chế thành cà phê thóc, cà phê nhân rồi được rang, xay, đóng gói thành sản phẩm. Mỗi công đoạn được thực hiện tại địa phương là thêm một bước để hạt cà phê đi xa hơn khỏi vai trò nguyên liệu.

Bởi vậy, giá trị của cà phê Mường Ảng không chỉ được đo bằng hơn 1.800 ha vùng trồng hay khoảng 17.000 tấn quả tươi mỗi năm. Quan trọng hơn là từ nguồn nguyên liệu ấy có thể làm ra bao nhiêu sản phẩm mang tên “cà phê Arabica Mường Ảng” và mang lại thêm bao nhiêu giá trị cho người dân địa phương.

Khi người trồng có sinh kế ổn định, cơ sở chế biến có điều kiện đầu tư dài hạn và sản phẩm tìm được thị trường, hạt Arabica Mường Ảng mới thực sự tạo ra giá trị bền vững cho vùng đất và những người đã gắn bó với cây cà phê qua nhiều năm.