Vai trò kinh tế của doanh nhân: tiếp cận từ góc độ lý thuyết kinh tế

Khái niệm doanh nhân

Khái niệm doanh nhân hình thành với tư cách là sản phẩm trong nghiên cứu của các nhà kinh tế học thuộc nhiều trường phái khác nhau, từ các nhà kinh tế trường phái trọng nông ở Pháp đầu thế kỷ XVIII đến các nhà kinh tế học hiện đại . Sự đa dạng của các quan điểm cho thấy khái niệm doanh nhân có thể được tiếp cận ở nhiều góc độ, như tâm lý doanh nhân, hành vi doanh nhân, vai trò kinh tế của doanh nhân. Tuy nhiên, có thể hiểu, doanh nhân – chủ thể thực hiện quá trình sản xuất kinh doanh, là người có tinh thần sáng tạo trong kinh doanh, có khả năng thu thập thông tin thị trường và dự đoán diễn biến thị trường tương lai, dám chấp nhận rủi ro một cách có tính toán và biết cách huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực khan hiếm trong kinh doanh.

Điểm đáng lưu ý là các nhà kinh tế học hiện đại không coi sở hữu vốn kinh doanh là nền tảng của tinh thần doanh nhân. Họ lập luận rằng, một trong những đặc trưng của tinh thần doanh nhân là tìm kiếm, sử dụng hiệu quả nguồn lực khan hiếm, trong đó có vốn kinh doanh; hơn nữa trong điều kiện thị trường tài chính phát triển, doanh nhân hoàn toàn có điều kiện tìm được nguồn tài chính cho hoạt động sản xuất kinh doanh của mình.

Bên cạnh đó, mặc dù các nghiên cứu truyền thống chỉ tập trung vào khu vực kinh tế tư nhân, nhưng, như Mark Casson đã chỉ rõ trong cách tiếp cận chức năng, cần khẳng định rằng, không phải vị trí lãnh đạo trong các doanh nghiệp hay lượng vốn thuộc quyền sở hữu mà những phẩm chất của một cá nhân mới quyết định chỗ đứng của mình trong giới doanh nhân. Do đó, giới doanh nhân không chỉ giới hạn trong khu vực kinh tế tư nhân, mà còn bao gồm cả những doanh nhân trong các tổ chức thuộc khu vực kinh tế nhà nước.

Vai trò của doanh nhân trong quá trình đáp ứng nhu cầu thị trường

Trong cơ chế thị trường, quá trình đáp ứng nhu cầu thị trường được thực hiện thông qua trao đổi giữa người sản xuất (cung cấp hàng hóa) và người tiêu dùng (có nhu cầu về hàng hóa và có khả năng thanh toán). Quyết định cung cấp hàng hóa của người sản xuất cho thị trường được kinh tế học tân cổ điển giải thích là kết quả tác động trực tiếp của biến động giá cả trên thị trường. Giá cả hình thành trong quan hệ tương tác cung – cầu và là yếu tố khách quan đối với cả người sản xuất (do giả định không cá nhân nào có thể làm thay đổi giá cả thị trường). Nếu giá cả tăng lên thì người sản xuất sẽ bán ra nhiều hàng hóa hơn; còn nếu giá cả giảm xuống thì người sản xuất sẽ cung cấp ít hàng hóa hơn cho thị trường.

Cách lý giải trên, mặc dù đã cho thấy hành vi của người sản xuất chịu ảnh hưởng của giá cả thị trường, nhưng chưa đề cập đến những vấn đề khác của người sản xuất. Để thực hiện được chức năng của mình, người sản xuất phải mua các yếu tố cho quá trình sản xuất trước khi có sản phẩm, dịch vụ chào bán. Do đó, họ cần có thời gian từ khi cân nhắc quyết định mua yếu tố đầu vào đến khi có hàng hóa đầu ra. Tại thời điểm quyết định mua yếu tố đầu vào, các câu hỏi cơ bản của người sản xuất là: trong tương lai, loại hàng hóa nào có thể được tiêu thụ, giá cả sẽ được chấp nhận và lượng hàng sẽ được tiêu thụ là bao nhiêu. Người sản xuất không thể đợi đến khi có đầy đủ thông tin thị trường mới ra quyết định kinh doanh nếu họ không muốn trở thành người đi sau. Do đó, hành vi của người sản xuất không thể chỉ là phản ứng thụ động trước giá cả thị trường, mà phải là chủ động và thậm chí tác động đến diễn biến của thị trường tương lai (hành vi doanh nhân) như trong phân tích sau đây.

Người sản xuất, mà sau đây trở đi sẽ được gọi là doanh nhân, đáp ứng nhu cầu thị trường một cách chủ động. Theo Frank H. Knight, doanh nhân là người chủ động tạo ra xu hướng phát triển nhu cầu thị trường tương lai. Lập luận này dựa trên quan điểm rằng, mặc dù người tiêu dùng có nhu cầu tiềm ẩn, nhưng nhu cầu đó có được đáp ứng hay không lại phụ thuộc vào doanh nhân. Chính doanh nhân là người xác định nhu cầu thị trường tiềm ẩn, dự báo xu hướng thị trường tương lai và lựa chọn cách thức kinh doanh phù hợp, hiệu quả nhất. Nếu doanh nhân dự báo đúng thì trong tương lai, người tiêu dùng sẽ có loại hàng hóa đúng theo nhu cầu của mình; còn nếu doanh nhân dự báo sai thì nhu cầu tiềm ẩn sẽ không được đáp ứng. Trong quá trình dự báo nhu cầu và lựa chọn cách thức kinh doanh hiệu quả nhất, doanh nhân phải đối mặt với tình trạng thông tin không đầy đủ. Do vậy, sự tự tin và khả năng chấp nhận rủi ro quyết định mức độ chủ động và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường của doanh nhân.

Bên cạnh đó, doanh nhân chủ động đáp ứng nhu cầu thị trường với tinh thần sáng tạo. Theo Joseph A. Schumpeter, tinh thần sáng tạo của doanh nhân là khả năng doanh nhân ứng dụng các sáng chế đã có (chứ không phải là đưa ra các sáng chế mới), từ đó định hướng quá trình sản xuất các sản phẩm mới bằng công nghệ mới và nguyên vật liệu mới. Do đó, người tiêu dùng có thêm lựa chọn về sản phẩm mới thay thế sản phẩm hiện có cho cùng một nhu cầu. Hơn nữa, doanh nhân có thể tạo ra xu hướng tiêu dùng mới thông qua cung cấp sản phẩm hoàn toàn mới và mở ra thị trường mới. Vì vậy, sự sáng tạo của doanh nhân không chỉ tác động đến quá trình đáp ứng nhu cầu thị trường hiện tại, mà còn chi phối sự phát triển của thị trường tương lai.

Do tính chủ động và sáng tạo của doanh nhân nên phản ứng của doanh nhân trước thông tin thị trường, theo Friedrich August Hayek, cần được xem xét vượt ra ngoài giới hạn giả định của kinh tế học tân cổ điển . Doanh nhân phải chủ động tìm kiếm thông tin thị trường – yếu tố hoàn toàn không sẵn có, ví dụ thông tin về nhu cầu hàng hóa, giá cả. Hơn nữa, doanh nhân tập trung tìm kiếm thông tin cần thiết để ra quyết định kinh doanh. Khái niệm thông tin đầy đủ đối với doanh nhân là có thông tin đủ để ra quyết định trong điều kiện doanh nhân tự tin phán đoán diễn biến của thị trường (chứ không nhất thiết phải là có được thông tin về toàn bộ thị trường). Bên cạnh đó, mỗi doanh nhân diễn giải ý nghĩa của thông tin thị trường theo cách riêng; do đó, tác động cùng một thông tin thị trường đối với những doanh nhân khác nhau sẽ khác nhau. Do vậy, thông tin giá cả thị trường không phải là yếu tố chi phối toàn bộ quyết định kinh doanh của doanh nhân, mà chỉ là một trong các yếu tố đầu vào để doanh nhân đưa ra phán đoán diễn biến thị trường trước khi đầu tư sản xuất hàng hóa cho nhu cầu tương lai.

Một hệ quả của các vấn đề trên đây cần được đề cập đến là hành vi để đạt được lợi nhuận của doanh nhân. Theo Ludwig von Mises, doanh nhân luôn hướng đến phương thức kinh doanh hiệu quả hơn so với những gì mà chính bản thân họ và những người khác thường làm. Mục đích của doanh nhân không chỉ dừng lại ở lợi nhuận bình quân mà là lợi nhuận siêu ngạch. Trên cơ sở phán đoán giá cả tương lai chính xác hơn người khác, doanh nhân mua yếu tố đầu vào thấp hơn giá bán và tìm ra cách thức kinh doanh tốt nhất (trong số các phương án có thể) để đáp ứng được nhu cầu cấp thiết nhất của thị trường.

Như vậy, doanh nhân không chỉ sản xuất hàng hóa đáp ứng nhu cầu hiện tại, mà còn đón trước xu hướng phát triển thị trường thông qua nhận thức nhu cầu thị trường tiềm ẩn và hành động trước một cách hiệu quả nhất để đáp ứng nhu cầu đó. Đó đồng thời cũng là quá trình doanh nhân tìm kiếm lợi nhuận siêu ngạch trong kinh doanh.

Vai trò của doanh nhân trong quá trình sử dụng các nguồn lực

Trong quá trình sản xuất kinh doanh, doanh nhân đóng vai trò tích cực trong sử dụng hiệu quả các nguồn lực ở cả hai phạm vi: doanh nghiệp và nền kinh tế.

Xét ở phạm vi doanh nghiệp, theo Harvey Leibestein, doanh nhân là có vai trò nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực sẵn có của doanh nghiệp . Các doanh nghiệp luôn phải đối mặt với tình trạng sử dụng các nguồn lực kém hiệu quả. Chính những người làm việc trong doanh nghiệp, chứ không phải chủ doanh nghiệp, mới là chủ thể quyết định mức độ quan tâm của họ đến công việc. Họ cũng có thể theo đuổi mục tiêu riêng, không quan tâm đến mục tiêu chung của doanh nghiệp; thậm chí các mục tiêu riêng có thể mâu thuẫn với mục tiêu chung. Trong bối cảnh đó, doanh nhân có vai trò phát hiện ra tình trạng sử dụng nguồn lực kém hiệu quả và tìm ra cách tác động để những người làm việc trong doanh nghiệp duy trì mức độ quan tâm đủ lớn đến công việc của chính họ, nhằm sử dụng hợp lý những nguồn lực sẵn có.

Xét ở phạm vi nền kinh tế, doanh nhân là người tích cực tham gia vào quá trình tái phân bổ các nguồn lực trong các lĩnh vực sản xuất có hiệu quả hơn. Thị trường là quá trình động; nhu cầu của người tiêu dùng cũng thay đổi không ngừng. Do đó, mức độ hiệu quả của việc sử dụng các nguồn lực không chỉ được đo bằng tổng sản lượng đạt được, mà còn ở khía cạnh sự phù hợp của cơ cấu hàng hóa với cơ cấu nhu cầu thị trường. Nhu cầu tương lai có thể sẽ không được đáp ứng một cách phù hợp nếu các sản phẩm, dịch vụ không được thay đổi hoặc bổ sung thêm; khi đó, việc sử dụng các nguồn lực xã hội là không hiệu quả. Doanh nhân, với tư cách là người dự báo xu hướng phát triển nhu cầu tương lai, có vai trò xác định các nguồn lực khan hiếm cần được sử dụng phối hợp như thế nào để sản xuất hàng hóa nào nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu thị trường tương lai. Hơn nữa, hành vi dự báo diễn biến thị trường và tận dụng cơ hội để mua được các yếu tố đầu vào với giá thấp cũng thúc đẩy các ngành cung cấp đầu vào nâng cao hiệu quả kinh doanh. Do doanh nhân chủ động thực hiện vai trò của mình nên cơ chế tái phân bổ nguồn lực và tác động nâng cao hiệu quả kinh doanh liên tục diễn ra.

Vai trò của doanh nhân trong quá trình vận động của thị trường

Thông qua quá trình sử dụng các nguồn lực cho sản xuất hàng hóa đáp ứng nhu cầu thị trường, doanh nhân trực tiếp tác động đến diễn biến thị trường. Các tác động này mang tính hai mặt: (i) phá vỡ cân bằng của thị trường và (ii) khôi phục cân bằng thị trường.

Tác động phá vỡ cân bằng thị trường là do đặc trưng tinh thần sáng tạo của doanh nhân. Đó là cơ sở cho quá trình ứng dụng các sáng chế đã có để đưa ra các sản phẩm mới, công nghệ mới, nguyên liệu mới và mở ra các thị trường mới. Sự xuất hiện các yếu tố mới này làm thay đổi cơ cấu đầu tư nguồn lực: tăng đầu tư cho các hoạt động sản xuất kinh doanh mới xuất hiện và giảm đầu tư cho các hoạt động cũ. Hệ quả là trong khi các ngành mới nổi lên thì các ngành kinh doanh cũ bị suy giảm. Đây chính là quá trình trạng thái cân bằng cũ của thị trường bị phá vỡ.

Ngược lại, hành vi của doanh nhân cũng có tác động làm thị trường cân bằng. Theo Isreal M. Kirner, doanh nhân phát hiện cơ hội kinh doanh khi thị trường ở trạng thái không cân bằng: người tiêu dùng mong muốn có loại hàng hóa nhưng loại hàng hóa đó lại chưa có trên thị trường. Khả năng nhận thức cơ hội kinh doanh và sự tỉnh táo dự đoán xu hướng thị trường tương lai là cơ sở để doanh nhân lựa chọn cơ hội kinh doanh phù hợp, sản xuất hàng hóa đáp ứng nhu cầu trong tương lai. Do đó, hoạt động của doanh nhân sẽ làm giảm khoảng cách giữa nhu cầu của thị trường và khả năng đáp ứng của doanh nghiệp – tức là quá trình thị trường tiến tới trạng thái cân bằng.

Những tác động trái ngược trên đây cần được xem xét, đánh giá trong quá trình thị trường vận động liên tục. Vấn đề quan trọng không phải là thị trường ở một thời điểm hiện tại có cân bằng hay không, mà là những tác động đó có ý nghĩa như thế nào đến quá trình vận động của thị trường trong một thời gian dài. Trong cả hai trạng thái của thị trường – cân bằng và không cân bằng, doanh nhân đều có thể phát hiện ra khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường (cả hiện tại và tiềm ẩn) theo cách thức tốt hơn. Do đó, trong cả hai trường hợp, các tác động của doanh nhân đến quá trình vận động của thị trường đều là hệ quả của việc dự báo và đáp ứng nhu cầu tốt hơn; vì vậy, chúng đều có ý nghĩa tích cực đối với quá trình phát triển của thị trường trong dài hạn.

Kết luận