Sau hơn 7 năm triển khai, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng của kinh tế nông thôn Việt Nam. Trong hành trình đó, dấu ấn của Bộ Công Thương đặc biệt nổi bật khi giữ vai trò dẫn dắt thị trường, hoàn thiện cơ chế chính sách và mở rộng không gian tiêu thụ cho sản phẩm OCOP.

Từ xây dựng hành lang pháp lý, chuẩn hóa hệ thống phân phối, thúc đẩy xúc tiến thương mại, chuyển đổi số đến hỗ trợ khuyến công, Bộ Công Thương đã tạo nền tảng đồng bộ giúp sản phẩm OCOP vượt ra khỏi phạm vi làng xã, bước vào siêu thị, cửa hàng tiện ích, sàn thương mại điện tử và từng bước tiếp cận thị trường quốc tế.

Để góp phần tạo hành lang pháp lý và cơ chế thị trường đồng bộ cho Chương trình OCOP, Bộ Công Thương đã ban hành nhiều văn bản quan trọng, giúp chuẩn hóa hệ thống phân phối, hỗ trợ sản xuất và mở rộng tiêu thụ.

Bộ Công Thương ban hành tiêu chí Điểm giới thiệu và bán sản phẩm thuộc Chương trình OCOP ("Mỗi xã một sản phẩm") giai đoạn 2023 - 2025

Nổi bật là Quyết định 920/QĐ-BCT năm 2019 và Quyết định 950/QĐ-BCT năm 2023, quy định Tiêu chí Điểm giới thiệu và bán sản phẩm OCOP, qua đó thống nhất mô hình điểm bán trên toàn quốc, nâng cao nhận diện và tính chuyên nghiệp của OCOP trong hệ thống bán lẻ. Đây là những yếu tố then chốt giúp sản phẩm OCOP có thể tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại. Trước khi có bộ tiêu chí thống nhất này, nhiều đặc sản địa phương dù có chất lượng nhưng vẫn khó vào siêu thị hoặc các chuỗi bán lẻ do thiếu chuẩn nhãn mác, thiếu chứng nhận chất lượng hoặc không đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Cùng với đó, Thông tư 28/2018/TT-BCT về quản lý và sử dụng kinh phí khuyến công quốc gia là cơ sở quan trọng giúp hàng trăm cơ sở OCOP được hỗ trợ máy móc, thiết bị chế biến và đào tạo nghề, góp phần chuẩn hóa sản xuất. Bộ Công Thương cũng đưa OCOP vào Chương trình Xúc tiến thương mại quốc gia thông qua các Quyết định như 2924/QĐ-BCT (2022) và 1419/QĐ-BCT (2023), tạo điều kiện để sản phẩm được quảng bá tại hội chợ, tuần lễ OCOP và kết nối cung - cầu quy mô lớn.

Nhiều địa phương đã hưởng lợi rõ rệt từ chính sách này. Ở Quảng Ninh, các điểm bán OCOP được chuẩn hóa theo bộ quy định của Bộ Công Thương đã giúp hơn 400 sản phẩm tiếp cận ổn định với khách du lịch và người tiêu dùng đô thị. Tại Hà Nội, hệ thống điểm bán OCOP phát triển nhanh với hàng chục cửa hàng đạt chuẩn, trở thành mô hình để nhiều tỉnh, thành khác học tập. Ở Đồng Tháp, việc lồng ghép OCOP vào các chương trình khuyến công đã giúp các cơ sở sản xuất nâng cấp bao bì - nhãn mác, đáp ứng tiêu chuẩn phân phối tại TP. Hồ Chí Minh và Cần Thơ.

Trong lĩnh vực chuyển đổi số, Bộ Công Thương đã triển khai các đề án thương mại điện tử theo Quyết định 645/QĐ-TTg, hỗ trợ chủ thể OCOP đưa sản phẩm lên Voso, Postmart, Shopee, Tiki và áp dụng truy xuất nguồn gốc QR. Nhờ hệ thống văn bản đồng bộ và thiết thực này, OCOP không chỉ được chuẩn hóa sản phẩm mà còn có hành lang thị trường rộng mở, tạo điều kiện thuận lợi để đặc sản địa phương vươn xa hơn trong hệ thống phân phối hiện đại.

Sàn thương mại điện tử góp phần quảng bá, tiêu thụ nông sản vùng sâu, vùng xa, miền núi và hải đảo

Thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại quy mô lớn, ngành Công Thương đã tạo ra “cánh cửa thị trường” rộng mở, đưa đặc sản địa phương bước vào hệ thống phân phối hiện đại.

Hằng năm, Bộ Công Thương chủ trì và phối hợp với các địa phương tổ chức hàng chục chương trình xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu, hội chợ OCOP, tuần lễ OCOP tại các trung tâm thương mại lớn. Nhờ đó, sản phẩm OCOP đã hiện diện ngày càng nhiều trên các kệ hàng của những hệ thống bán lẻ như AEON, WinMart, SaigonCo.op, Big C, MM Mega Market và hàng trăm cửa hàng đặc sản trên cả nước.

Tại Hà Nội, Sở Công Thương duy trì đều đặn các chương trình “Tuần hàng Việt - OCOP”, trở thành cầu nối hiệu quả giữa sản phẩm vùng miền và thị trường thủ đô. Nhiều đặc sản như mắc ca Sơn La, chè Shan tuyết Hà Giang, miến dong Bắc Kạn hay mật ong bạc hà Đồng Văn đã được giới thiệu và tiếp nhận tốt tại các chuỗi siêu thị lớn.

Tại Đồng Tháp, các chương trình xúc tiến thương mại của ngành Công Thương đã giúp xoài Cát Chu, sen Tháp Mười, quýt Lai Vung và nhiều sản phẩm OCOP khác tiêu thụ mạnh tại các thị trường lớn như TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ và Hà Nội.

Bộ Công Thương cũng là cơ quan tiên phong trong việc đưa OCOP lên môi trường số, đặc biệt trong giai đoạn dịch COVID-19. Hệ thống sàn thương mại điện tử như Voso, Postmart, Shopee, Tiki, Lazada đều có các gian hàng OCOP với hàng nghìn sản phẩm. Bộ Công Thương cũng tổ chức hàng trăm khóa đào tạo cho hàng chục nghìn chủ thể OCOP về kỹ năng bán hàng online, xây dựng hình ảnh sản phẩm, vận hành gian hàng điện tử và quảng bá trên nền tảng số. Điều này giúp các chủ thể OCOP tiếp cận được những công cụ thương mại hiện đại mà trước đây họ rất khó tiếp cận.

Nhiều địa phương ghi nhận kết quả rất tích cực. Tại tỉnh Bắc Giang cũ (nay là tỉnh Bắc Ninh), năm 2023 có hơn 300 sản phẩm OCOP được đưa lên Voso và Postmart. Doanh thu trực tuyến tăng trên 40% so với năm trước, nổi bật nhất là các sản phẩm vải thiều sấy khô, mật ong rừng, mỳ gạo Chũ và các sản phẩm dược liệu. Việc bán trực tuyến không chỉ giúp nâng doanh số mà còn mở rộng tệp khách hàng đến nhiều tỉnh thành mà sản phẩm trước đây chưa thể tiếp cận.

Ở tỉnh Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP. Cần Thơ), ngành Công Thương triển khai hỗ trợ truy xuất nguồn gốc điện tử cho sản phẩm hành tím Vĩnh Châu - một đặc sản nổi tiếng nhưng từng gặp khó khăn trong phân phối do thiếu minh bạch thông tin. Nhờ áp dụng mã QR và tham gia các sàn thương mại điện tử, doanh số hành tím Vĩnh Châu năm 2024 tăng hơn 30%, trở thành một trong những trường hợp chuyển đổi số thành công nhất của tỉnh.

Song song với xúc tiến thương mại và chuyển đổi số, Bộ Công Thương còn triển khai mạnh mẽ chương trình khuyến công, một trụ cột quan trọng giúp nâng cao năng lực sản xuất cho các chủ thể OCOP. Thông qua nguồn kinh phí khuyến công quốc gia và địa phương, hàng loạt cơ sở đã được hỗ trợ máy móc, thiết bị hiện đại và đào tạo nghề, từ đó nâng cấp quy trình chế biến, tăng năng suất và đảm bảo chất lượng sản phẩm theo tiêu chuẩn thị trường.

Tại tỉnh Bến Tre cũ (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long), nhiều cơ sở chế biến dừa, sầu riêng và bánh kẹo được hỗ trợ đầu tư dây chuyền mới, trong đó đáng chú ý là Công ty Chánh Thu - đơn vị sản xuất sầu riêng đông lạnh DuriVy đạt chuẩn OCOP 5 sao. Việc hỗ trợ thiết bị từ chương trình khuyến công không chỉ giúp sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường như Mỹ, Trung Quốc và châu Âu, mà còn nâng tầm thương hiệu trái cây chế biến của Việt Nam.

Ở Nghệ An, khuyến công đã giúp các cơ sở sản xuất tương Nam Đàn, nước mắm Quỳnh Dị, nhút Thanh Chương cải tiến các công đoạn quan trọng như lọc - sấy - đóng gói, giúp tăng năng suất từ 20-35% và đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Đây là những bước chuyển đáng kể, giúp các sản phẩm truyền thống của tỉnh giữ được chất lượng nhưng vẫn phù hợp với yêu cầu của thị trường hiện đại.

Tại Lào Cai, các làng nghề chế biến chè Shan tuyết và miến dong Bình Lư được hỗ trợ máy móc mới, giúp ổn định sản xuất và nâng cao chất lượng thành phẩm. Nhờ đó, các sản phẩm này đạt hạng 4 sao OCOP và tiêu thụ mạnh tại các thị trường lớn như Hà Nội và Hải Phòng, mở ra đầu ra bền vững cho người dân vùng cao.

Nhờ sự hỗ trợ đồng bộ và nhất quán của Bộ Công Thương, Chương trình OCOP đang chứng kiến những bước tiến vượt bậc trên phạm vi toàn quốc. Tính đến tháng 9/2025, cả nước đã có gần 17.400 sản phẩm OCOP của hơn 9.300 chủ thể, vượt xa mục tiêu 10.000 sản phẩm mà Trung ương đặt ra cho giai đoạn 2021-2025.

Hàng nghìn sản phẩm đã hiện diện trong các hệ thống siêu thị lớn trên cả nước; hàng chục nghìn chủ thể được đào tạo kỹ năng thương mại điện tử; hàng trăm mô hình sản xuất được hiện đại hóa nhờ chương trình khuyến công; và nhiều sản phẩm vốn chỉ quen thuộc trong phạm vi tỉnh nay đã trở thành thương hiệu vùng miền, thậm chí được chọn làm quà tặng cấp quốc gia. Những kết quả này cho thấy vai trò “kiến tạo thị trường” của Bộ Công Thương là yếu tố then chốt giúp sản phẩm OCOP vươn xa, tạo ra giá trị kinh tế - xã hội thiết thực cho cộng đồng nông thôn.

Bước sang giai đoạn 2026-2030, Bộ Công Thương xác định tiếp tục tập trung vào ba hướng trọng tâm: mở rộng mạng lưới Điểm giới thiệu và bán sản phẩm OCOP theo hướng chuyên nghiệp và đồng bộ; thúc đẩy phát triển OCOP xanh - OCOP số - OCOP liên kết chuỗi phù hợp xu thế mới; và đẩy mạnh xúc tiến xuất khẩu để đưa đặc sản Việt Nam vươn ra thị trường khu vực và thế giới. Song song đó, Bộ sẽ tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ sản xuất về thương hiệu, bao bì, thiết kế sản phẩm và chiến lược thị trường nhằm bảo đảm sản phẩm OCOP không chỉ “đạt sao” mà còn “bán tốt - bán bền”.