[Emagzine 2] Tái định hình chiến lược quản trị trong một thế giới ngày càng biến động

Khái niệm: Quản trị rủi ro (risk management) được xem là quá trình nhận diện, đánh giá, phân tích và ứng phó rủi ro nhằm kiểm soát những yếu tố bất định có thể gây tác động tiêu cực đến mục tiêu và nắm bắt, tận dụng cơ hội của tổ chức. “Quản trị biến động” (volatility management) là cách thức dự báo, tổ chức chuẩn bị, điều chỉnh và thích ứng trước sự thay đổi nhanh chóng, bất ngờ của môi trường như thị trường, công nghệ, chính sách, xã hội, chính trị.

Từ đó có thể hiểu, “quản trị rủi ro biến động” (volatility risk management) là quá trình nhận diện, phân tích, đánh giá và đưa ra các biện pháp ứng phó nhằm kiểm soát các điều kiện, giảm thiểu những tác động tiêu cực, gia tăng khả năng nắm bắt cơ hội từ các yếu tố biến động gây ra có thể ảnh hưởng đến hoạt động, tài chính, yêu cầu tuân thủ và chiến lược của doanh nghiệp. Tuy nhiên, khác với quản trị rủi ro thông thường, quản trị rủi ro biến động tập trung vào việc ứng phó với các thay đổi nhanh, bất định và khó lường.

Vai trò: Trong thực tiễn, hoạt động của nhiều doanh nghiệp đã minh chứng tầm quan trọng của quản trị rủi ro biến động. Ví dụ, các tập đoàn đa quốc gia trong ngành dầu khí luôn duy trì kịch bản giá dầu theo biên độ cao - thấp để chuẩn bị cho những biến động địa - chính trị. Ngành hàng bán lẻ ứng dụng dữ liệu lớn để dự báo xu hướng tiêu dùng và nhanh chóng xoay chuyển chuỗi cung ứng khi có dịch bệnh hay khủng hoảng vận tải.

Một ví dụ khác thuộc ngành tài chính - ngân hàng, các ngân hàng thương mại thường xây dựng mô hình kiểm tra áp lực (stress test) để dự đoán phản ứng khi có cú sốc thị trường như phá sản hàng loạt hoặc khủng hoảng thanh khoản. Từ đó, họ có thể điều chỉnh hạn mức tín dụng, cấu trúc vốn để tránh thiệt hại nghiêm trọng.

Tất cả cho thấy giá trị then chốt của tư duy “co giãn” (agility) trong quản trị rủi ro biến động, thay vì chỉ kiểm soát một cách cứng nhắc theo quy trình cố định.

Trong thế giới ngày nay, biến động không còn là điều bất thường mà đã trở thành bình thường. Các hoạt động chính trị phức tạp, an ninh khí hậu, gián đoạn công nghệ, tấn công mạng và sự phân mảnh kinh tế dường như khó có thể lắng xuống.

Từ đó đặt ra câu hỏi trong quản trị doanh nghiệp là liệu các biến động hay khủng hoảng có dẫn đến sự gián đoạn tiếp theo hay không, đồng thời liệu doanh nghiệp có khả năng nhận diện và điều chỉnh kịp thời nhằm đưa ra các giải pháp ứng phó với những rủi ro hay kịp thời nắm bắt các cơ hội hay không? Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong quản trị biến động, hay thực chất là quản trị rủi ro theo nghĩa rộng.

Nhiều nghiên cứu khác nhau về quản trị rủi ro và quản trị biến động đã cho thấy mối quan hệ chặt chẽ và nhiều điểm tương đồng giữa chúng.

Quản trị rủi ro và quản trị biến động có mối quan hệ biện chứng

Quản trị rủi ro theo nghĩa rộng được đặt ra trong một phạm vi rộng lớn, không chỉ tập trung vào giảm thiểu thiệt hại, kiểm soát rủi ro, gồm rủi ro do biến động (điều tiêu cực), mà còn tận dụng cơ hội, trong đó có những cơ hội đến từ biến động (điều tích cực).

Trong bối cảnh hiện nay, nơi môi trường kinh doanh được đặc trưng bởi tính bất định, phức tạp và biến thiên nhanh, khái niệm “quản trị biến động” và “quản trị rủi ro” thường song hành và bổ trợ nhau. Ở cấp độ lý luận, có thể khẳng định rằng mối quan hệ giữa chúng mang tính biện chứng, nghĩa là vừa độc lập tương đối, vừa tác động qua lại lẫn nhau trong một hệ thống quản trị tổng thể.

“Quản trị Biến động và Khủng hoảng” nằm trong “Top 10 sách hay do doanh nhân Việt viết” năm 2025

Trước hết, quản trị rủi ro được xem như một khung bao trùm nhằm nhận diện, đánh giá và kiểm soát các yếu tố bất định ảnh hưởng đến mục tiêu của tổ chức. Theo tiêu chuẩn quốc tế cung cấp các nguyên tắc và hướng dẫn về quản trị rủi ro (ISO 31000:2018) và khung quản trị rủi ro trong doanh nghiệp (COSO 2017), quản trị rủi ro bao gồm cả các rủi ro tiêu cực (đe dọa) và rủi ro tích cực (cơ hội). Trong đó, quản trị biến động là một cấu phần đặc thù, tập trung vào các rủi ro có tốc độ thay đổi cao, biên độ lớn, khó dự báo và thường mang tính ngắn hạn, gắn liền với rủi ro “thiên nga đen” hay “thiên nga xám”. Nói cách khác, quản trị biến động đóng vai trò như một “nhánh ứng phó nhanh” trong bức tranh tổng thể của quản trị rủi ro.

Mặt khác, quản trị biến động nhấn mạnh đến khả năng thích ứng và phản xạ nhanh trước các “cú sốc” và khủng hoảng để bổ sung, nâng cao hiệu quả cho quản trị rủi ro. Nếu quản trị rủi ro thiên về hoạch định, hệ thống hóa và kiểm soát tổng thể, thì quản trị biến động nhấn mạnh yếu tố linh hoạt, khả năng điều chỉnh khẩn cấp và phân quyền sâu. Chính sự linh hoạt và tính “co giãn” mà quản trị biến động mang lại đã khiến hệ thống quản trị rủi ro trở nên sống động, có khả năng tồn tại trong những hoàn cảnh đầy biến động và khủng hoảng bất ngờ.

Ngược lại, quản trị rủi ro cung cấp cơ sở, quy trình, công cụ và phương pháp cho quản trị biến động. Nhờ các tiêu chuẩn về đánh giá rủi ro, đo lường khả năng xảy ra, mức độ tác động, thiết lập kế hoạch dự phòng theo mô hình ERM, quản trị biến động có thể phát huy tối đa hiệu quả mà không bị rời rạc hay cảm tính.

Như vậy, có thể hình dung quản trị rủi ro là “bộ khung” tổng thể, trong khi quản trị biến động là “bộ phận linh hoạt”, sẵn sàng kích hoạt khi môi trường có sự dịch chuyển nhanh và mạnh. Chúng tạo nên một mối quan hệ biện chứng, nghĩa là không thể tách rời và cũng không đồng nhất hoàn toàn, mà gắn kết trong một tiến trình động, điều chỉnh lẫn nhau và cùng phát triển, thực sự gắn kết và hữu ích trong hoạch định mục tiêu và kế hoạch động cũng như ứng phó rủi ro.

Chính vì vậy, để xây dựng năng lực quản trị rủi ro biến động hiệu quả cần đặt trên nền tảng hệ thống quản trị rủi ro tổng thể, đồng thời bảo đảm yếu tố linh hoạt, đổi mới và khả năng phản ứng nhanh. Đây cũng là yêu cầu bắt buộc đối với các doanh nghiệp muốn tồn tại, phục hồi và dẫn dắt thị trường trong bối cảnh thế giới ngày càng VUCA.

Cùng hướng tới khả năng thích ứng

Quản trị rủi ro và quản trị biến động đều giúp tổ chức nâng cao năng lực thích ứng trước những biến động bên ngoài. Nếu quản trị rủi ro xử lý mối nguy hiểm tiềm ẩn, thì quản trị biến động xử lý tính bất ổn tổng thể và tính khó lường. Ví dụ, khi giá nguyên vật liệu biến động, quản trị rủi ro sẽ thiết kế hợp đồng phòng ngừa (hedging), còn quản trị biến động sẽ thiết kế phương án đa dạng hóa nhà cung cấp và quy trình mua hàng linh hoạt.

Hỗ trợ nhau trong ra quyết định

Quản trị rủi ro cung cấp dữ liệu về khả năng xảy ra và mức độ thiệt hại của các tình huống bất lợi. Trong khi đó quản trị biến động sẽ tận dụng dữ liệu này để xây dựng kịch bản ứng phó nhanh, phân bổ nguồn lực và truyền thông trong toàn tổ chức. Hai quá trình này bổ sung cho nhau, giúp ban lãnh đạo đưa ra quyết định đúng đắn, kịp thời.

Sách "Quản trị Biến động và Khủng hoảng" được trưng bày tại Đường Sách TP. Hồ Chí Minh

Có sự khác biệt nhưng mang tính bổ sung

Mặc dù có thể xem quản trị biến động là một phần của quản trị rủi ro, nhưng nó vẫn mang đặc thù riêng về phạm vi và phương pháp. Sự khác biệt giữa hai khái niệm này như sau:

Về phạm vi (scope), quản trị rủi ro có tất cả các yếu tố bất định, bao gồm cả rủi ro tiêu cực, mối nguy và rủi ro ngược, rủi ro tích cực, có thể tìm kiếm các cơ hội. Trong khi đó, quản trị biến động tập trung vào nhóm rủi ro có tính biến đổi nhanh, khó dự đoán. Quản trị biến động yêu cầu cao về khả năng thích ứng, linh hoạt trước những thay đổi đột ngột.

Về mục tiêu (objective), quản trị rủi ro có mục tiêu chính nhằm bảo đảm đạt mục tiêu chiến lược thông qua việc nhận diện, đánh giá, ứng phó, kiểm soát và giảm thiểu tác động tiêu cực, tận dụng cơ hội. Quản trị rủi ro gắn chặt với chiến lược, sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị cốt lõi và kế hoạch, mục tiêu của tổ chức, bảo vệ và tối ưu hóa toàn bộ hoạt động tổ chức. Trong khi đó, quản trị biến động có mục tiêu chính là duy trì tính đáp ứng, khả năng chống chịu để phục hồi khi có sự thay đổi bất ngờ, giải quyết tính bất ổn, đòi hỏi tính linh hoạt cao.

Về phương pháp (approach), quản trị rủi ro có quy trình khá hệ thống, từ thiết lập bối cảnh đến nhận diện, phân tích, đánh giá, ứng phó, theo dõi, cải tiến. Quản trị rủi ro có các chuẩn mực phổ biến để áp dụng như khẩu vị rủi ro, mức độ chấp nhận rủi ro, thang đo rủi ro, ma trận rủi ro. Các tổ chức, doanh nghiệp thường xây dựng, ban hành quy chế, quy trình và các báo cáo rủi ro một cách hệ thống. Còn quản trị biến động thiên về phương pháp phản ứng nhanh (agility), dự báo liên tục, sử dụng công cụ cảnh báo sớm (early-warning), xây dựng các kịch bản, phương án dự phòng và quy trình điều chỉnh kế hoạch động.

Quản trị rủi ro không những song hành mà còn phải tích hợp trong quản trị doanh nghiệp, trong đó có quản trị biến động và khủng hoảng. Quản trị rủi ro cần và phải thực hiện đồng thời ngay từ khi xác lập mục tiêu và kế hoạch.

Quản trị rủi ro không chỉ bị động ứng phó và hoạt động độc lập mà còn chuyển dịch sang hướng chủ động, được tích hợp chặt chẽ. Các biến động lớn, thậm chí các khủng hoảng, các sự kiện “thiên nga đen” hay “thiên nga xám” đã và đang tiếp tục đặt ra yêu cầu thay đổi và quản trị rủi ro, như chuyên gia Douglas Matheson nhấn mạnh: xét cho cùng, những tổ chức có văn hóa quản trị rủi ro mạnh mẽ, nhận thức được rằng chúng ta cần học cách sống chung với “thiên nga đen” trong tương lai, sẽ vượt trội hơn hẳn các đối thủ cạnh tranh về lâu dài trong việc điều hướng các “cú sốc”. Câu hỏi phải trả lời là tổ chức của bạn đã sẵn sàng không chỉ để tồn tại - mà còn để dẫn đầu - vượt qua làn sóng gián đoạn tiếp theo chưa?

Quản trị rủi ro biến động chính là năng lực nhận diện, đánh giá và quản lý các loại rủi ro được đặc trưng bởi tốc độ thay đổi nhanh, biên độ lớn, thiếu dấu hiệu cảnh báo và khó dự báo chính xác. Không chỉ dừng ở mức giảm thiểu thiệt hại, quản trị rủi ro biến động còn cần giúp tổ chức nắm bắt cơ hội, tận dụng những thay đổi để cải thiện vị thế cạnh tranh.