Từ sản lượng sang tư duy kinh tế nông nghiệp
Chiều 30/9, tại Ninh Bình, Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp Tỉnh ủy Ninh Bình và Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo khoa học “Phát triển nông nghiệp sinh thái xanh, tuần hoàn gắn với bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển nông thôn bền vững”. Hội thảo tập trung trao đổi về chuyển đổi hệ thống sản xuất, phát huy lợi thế sinh thái, ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và tổ chức chuỗi giá trị.
Phát biểu tại hội thảo, ông Ngô Đông Hải, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ “tư duy sản xuất nông nghiệp” sang “tư duy kinh tế nông nghiệp”, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp, tạo giá trị gia tăng cao và bền vững.
Theo Bí thư Tỉnh ủy Ninh Bình Trần Huy Tuấn, sản xuất nông nghiệp hiện nay không thể chỉ nhìn bằng sản lượng mà phải đồng thời tạo giá trị gia tăng, bảo vệ đất, nước, đa dạng sinh học, giảm phát thải, thích ứng với thiên tai, biến đổi khí hậu và tạo sinh kế bền vững cho người dân nông thôn.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Ninh Bình có diện tích gần 4.000 km², dân số trên 4,4 triệu người, với không gian sinh thái đa dạng từ đồng bằng, bán sơn địa, núi đá vôi đến vùng ven biển, đất ngập nước, rừng đặc dụng và rừng ngập mặn. Đây là nền tảng để tỉnh phát triển nền nông nghiệp đa ngành, đa sản phẩm, đa giá trị, gắn sản xuất với chế biến, thương mại, logistics, du lịch và bảo tồn thiên nhiên, văn hóa.
Ông Trần Huy Tuấn nhấn mạnh: "Không gian phát triển mới tạo điều kiện để tổ chức lại nền nông nghiệp theo hướng đa ngành, đa sản phẩm, đa giá trị, gắn sản xuất với chế biến, thương mại, logistics, du lịch, bảo tồn thiên nhiên và văn hóa. Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi cách tiếp cận quản trị phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu".
Hình thành những mô hình tạo giá trị xanh
Ninh Bình đang từng bước tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi. Toàn tỉnh hiện có hơn 400 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, 1.074 hợp tác xã nông nghiệp và hơn 120 chuỗi liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ sản phẩm. 279 vùng trồng được cấp mã số với tổng diện tích hơn 7.500 ha. Cơ giới hóa, tự động hóa, tưới tiết kiệm, bảo quản, chế biến và truy xuất nguồn gốc cũng từng bước được mở rộng.
Đáng chú ý, sản xuất lúa giảm phát thải đang được triển khai theo hướng vừa nâng hiệu quả sản xuất, vừa tạo giá trị từ giảm phát thải. Từ năm 2024, Ninh Bình phối hợp Học viện Nông nghiệp Việt Nam và đối tác Nhật Bản triển khai mô hình canh tác lúa tiết kiệm nước, giảm phát thải, hướng tới tạo tín chỉ carbon. Đến nay, diện tích đã mở rộng trên 8.800 ha tại 21 xã và dự kiến vụ Xuân năm 2027 tăng lên hơn 15.000 ha.
Trong lĩnh vực thủy sản, vùng nuôi ngao đạt chứng nhận ASC tại xã Kim Đông có quy mô khoảng 1.205 ha, gắn với quản lý môi trường, truy xuất nguồn gốc và thị trường xuất khẩu. Một số mô hình trồng trọt, chăn nuôi, chế biến cũng bước đầu tận dụng phụ phẩm, chất thải để sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, giá thể trồng nấm hoặc năng lượng sinh học, tạo các vòng liên kết tuần hoàn trong sản xuất.
Từ sản xuất theo sản lượng, tỉnh mở rộng sang phát triển nông nghiệp đa giá trị. Mô hình của Hợp tác xã Sinh Dược là một ví dụ khi dược liệu bản địa được gắn với chế biến, sản phẩm OCOP, văn hóa làng nghề và du lịch trải nghiệm. Ninh Bình hiện có 1.001 sản phẩm OCOP, trong đó 7 sản phẩm đạt 5 sao.
Những mô hình này cho thấy khi nông nghiệp được kết nối với văn hóa, cảnh quan, dịch vụ, thương hiệu và thị trường, giá trị tạo ra không còn dừng ở sản phẩm thô, mở rộng không gian phát triển cho kinh tế nông nghiệp xanh.
Tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy phát triển nông nghiệp sinh thái, xanh, tuần hoàn
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Ninh Bình lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, xác định mục tiêu đến năm 2030 đưa Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, kết hợp hài hòa bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường với tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Tỉnh đặt mục tiêu giá trị sản phẩm nông, lâm nghiệp và thủy sản trên một héc-ta đất sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản đạt từ 220 triệu đồng trở lên.
Để hiện thực hóa mục tiêu, tỉnh triển khai Đề án cơ cấu lại ngành nông nghiệp giai đoạn 2026-2030 cùng các chương trình về tăng trưởng xanh, khuyến nông, xây dựng nông thôn mới, kinh tế tập thể, OCOP, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường. Trọng tâm là đồng thời nâng cao hiệu quả kinh tế, sử dụng bền vững tài nguyên, bảo vệ môi trường và cải thiện thu nhập, chất lượng sống của người dân nông thôn.
Chuyển đổi xanh vì thế không chỉ dừng ở thay đổi quy trình canh tác. Thị trường ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, phương thức sản xuất, mức phát thải và trách nhiệm môi trường. Nông nghiệp sinh thái, xanh, tuần hoàn vừa đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường, vừa tạo điều kiện duy trì năng lực cạnh tranh và mở ra dư địa tăng trưởng mới.
Bên cạnh những kết quả bước đầu, quá trình chuyển đổi tại Ninh Bình vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Sản xuất ở một số nơi còn nhỏ lẻ, liên kết chuỗi chưa bền vững, chế biến sâu và giá trị gia tăng còn thấp. Việc thu gom, phân loại, xử lý, tái sử dụng phụ phẩm chưa đồng bộ; dữ liệu về vùng nguyên liệu, chất lượng, môi trường và truy xuất nguồn gốc còn phân tán, trong khi năng lực ứng dụng công nghệ giữa các chủ thể chưa đồng đều.
TS Nguyễn Sỹ Linh, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, chỉ ra sáu “nút thắt” gồm tư duy dự án còn nặng; chính sách phân mảnh theo ngành; người nông dân chưa được chia sẻ tương xứng giá trị sinh thái tạo ra; thiếu hệ thống đo lường kết quả; thị trường cho sản phẩm sinh thái chưa đủ mạnh; năng lực cán bộ và tổ chức sản xuất chưa theo kịp yêu cầu.
Từ thực tế đó, cần chuyển từ tối đa hóa sản lượng sang tối ưu hóa tổng giá trị; từ sản xuất riêng lẻ sang tổ chức vùng sinh thái; từ sản phẩm sang chuỗi giá trị; đồng thời tăng đầu tư cho thủy lợi, logistics, dữ liệu, truy xuất, khuyến nông, nghiên cứu ứng dụng, tín dụng, bảo hiểm và năng lực hợp tác xã.
Với Ninh Bình, mục tiêu phía trước không chỉ là xây dựng thêm những mô hình nông nghiệp xanh mà phải hình thành hệ sinh thái nông nghiệp xanh, tuần hoàn có khả năng vận hành lâu dài. Khi phụ phẩm trở thành tài nguyên, dữ liệu trở thành công cụ quản trị, tiêu chuẩn xanh được thị trường ghi nhận và người nông dân được hưởng phần giá trị tương xứng, chuyển đổi xanh sẽ trở thành động lực nâng cao giá trị nông nghiệp, bảo vệ môi trường và phát triển nông thôn bền vững.
