Tóm tắt:
Trong thực tế, kế toán thuế GTGT gặp nhiều thách thức như sai sót trong xác định số thuế phải nộp hoặc khấu trừ, trình bày không đầy đủ trong thuyết minh báo cáo và thiếu dữ liệu chứng từ hợp lệ. Những sai sót này có thể dẫn đến báo cáo tài chính thiếu minh bạch, gây hiểu lầm về tình hình tài chính và kết quả hoạt động của doanh nghiệp. Bài viết này phân tích ảnh hưởng của kế toán thuế GTGT đến tính minh bạch của báo cáo tài chính, dựa trên thực tiễn áp dụng kế toán thuế GTGT trong doanh nghiệp Việt Nam, các số liệu thống kê về thu thuế GTGT và nghiên cứu liên quan đến công tác thuế, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thông tin trình bày trong báo cáo tài chính.
Từ khóa: thuế giá trị gia tăng, kế toán thuế GTGT, báo cáo tài chính, tính minh bạch, doanh nghiệp.
1. Đặt vấn đề
Tính minh bạch của báo cáo tài chính là một trong những yêu cầu cốt lõi đối với doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và gia tăng nhu cầu giám sát từ các bên liên quan. Báo cáo tài chính minh bạch không chỉ cung cấp thông tin trung thực và hợp lý về tình hình tài chính, kết quả kinh doanh, mà còn góp phần nâng cao niềm tin của nhà đầu tư, cơ quan quản lý nhà nước và các đối tượng sử dụng thông tin khác. Trong đó, kế toán thuế, đặc biệt là kế toán thuế giá trị gia tăng, giữ vai trò quan trọng do thuế GTGT chiếm tỷ trọng lớn trong các khoản phải nộp ngân sách và liên quan trực tiếp đến doanh thu, chi phí và nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp.
Thuế GTGT là sắc thuế gián thu có phạm vi áp dụng rộng, gắn liền với hầu hết các hoạt động sản xuất kinh doanh. Việc ghi nhận, kê khai và trình bày thuế GTGT không chỉ ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp mà còn tác động trực tiếp đến độ chính xác của các chỉ tiêu trên báo cáo tài chính. Trong thực tế, nhiều sai sót và rủi ro phát sinh từ công tác kế toán thuế GTGT đã làm giảm tính minh bạch của báo cáo tài chính, dẫn đến những hệ quả tiêu cực trong công tác quản lý và ra quyết định.
Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung phân tích ảnh hưởng của kế toán thuế GTGT đến tính minh bạch của báo cáo tài chính doanh nghiệp, qua đó làm rõ vai trò của công tác kế toán thuế trong việc nâng cao chất lượng thông tin tài chính và đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện nội dung này trong doanh nghiệp Việt Nam.
2. Ảnh hưởng của kế toán thuế GTGT đến tính minh bạch của báo cáo tài chính
Kế toán thuế GTGT là bộ phận quan trọng trong hệ thống kế toán doanh nghiệp, có mối liên hệ chặt chẽ với việc ghi nhận doanh thu, chi phí, nghĩa vụ thuế và các khoản phải thu, phải trả với Nhà nước. Do đó, chất lượng công tác kế toán thuế GTGT có ảnh hưởng trực tiếp đến tính minh bạch của báo cáo tài chính, thể hiện ở mức độ trung thực, đầy đủ, dễ hiểu và có thể kiểm chứng của thông tin tài chính được công bố.
Thứ nhất, kế toán thuế GTGT ảnh hưởng đến tính minh bạch của báo cáo tài chính thông qua việc ghi nhận doanh thu và chi phí. Theo nguyên tắc kế toán hiện hành tại Việt Nam, doanh thu trên báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh được ghi nhận theo giá chưa bao gồm thuế GTGT. Việc tách bạch rõ ràng giữa giá bán và thuế GTGT đầu ra giúp phản ánh đúng bản chất kinh tế của hoạt động bán hàng và cung cấp dịch vụ. Ngược lại, nếu kế toán thuế GTGT thực hiện không chính xác, chẳng hạn ghi nhận doanh thu bao gồm cả thuế GTGT hoặc phân loại sai thuế suất, báo cáo tài chính sẽ phản ánh sai quy mô doanh thu và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp, làm giảm tính minh bạch của thông tin cung cấp cho nhà đầu tư và các bên liên quan.
Ảnh hưởng này càng rõ nét trong bối cảnh thuế GTGT chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu thu ngân sách nhà nước.
Theo số liệu công khai của Bộ Tài chính, thuế GTGT hiện chiếm khoảng 25-30% tổng thu nội địa hằng năm. Theo báo cáo của Cục Thuế, số hoàn thuế GTGT năm 2025 ước đạt 150.000 tỷ đồng, bằng 85% so với dự toán Quốc hội giao (176.000 tỷ đồng) và tương đương 95,6% so với cùng kỳ. Lũy kế giai đoạn 2021-2025, tổng số hoàn thuế GTGT ước thực hiện đạt 770.374 tỷ đồng, tương đương 94% dự toán Quốc hội giao (822.500 tỷ đồng). Điều này cho thấy các giao dịch chịu thuế GTGT diễn ra phổ biến và có giá trị lớn trong nền kinh tế, kéo theo yêu cầu cao về độ chính xác và minh bạch của thông tin kế toán thuế GTGT trên báo cáo tài chính doanh nghiệp. Khi kế toán thuế GTGT được tổ chức bài bản, số liệu trên báo cáo tài chính sẽ phản ánh đầy đủ các khoản thuế phát sinh, giúp người sử dụng báo cáo đánh giá đúng nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp đối với Nhà nước.
Thứ hai, kế toán thuế GTGT ảnh hưởng đến tính minh bạch của báo cáo tài chính thông qua việc xác định và trình bày các khoản thuế GTGT phải nộp, được khấu trừ và được hoàn. Trên bảng cân đối kế toán, các khoản thuế GTGT đầu vào chưa được khấu trừ, thuế GTGT được hoàn hoặc thuế GTGT còn phải nộp đều được phản ánh trong các chỉ tiêu công nợ với Nhà nước. Nếu kế toán thuế GTGT xác định không chính xác số thuế được khấu trừ hoặc không theo dõi đầy đủ các khoản thuế chờ hoàn, báo cáo tài chính sẽ thiếu minh bạch, gây khó khăn cho việc đánh giá khả năng thanh toán và dòng tiền của doanh nghiệp.
Nghiên cứu trong nước của tác giả Lương Thị Yến về kế toán thuế GTGT tại các doanh nghiệp xuất khẩu cho thấy, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tập hợp chứng từ hợp lệ và đối chiếu dữ liệu thuế, dẫn đến tình trạng treo số thuế GTGT đầu vào lớn trong thời gian dài. Tình trạng chậm hoàn thuế GTGT không chỉ làm tăng chi phí tài chính mà còn khiến các khoản mục thuế trên báo cáo tài chính thiếu rõ ràng, đặc biệt khi doanh nghiệp không thuyết minh đầy đủ về nguyên nhân và khả năng thu hồi các khoản thuế này. Điều này làm giảm tính minh bạch và khả năng so sánh của báo cáo tài chính giữa các kỳ kế toán. Để khắc phục, năm 2025 theo số liệu thống kê của cơ quan thuế, luỹ kế đến hết tháng 9, toàn quốc đã ban hành 12.735 quyết định hoàn thuế GTGT với số tiền hoàn lên tới 102.353 tỷ đồng, tăng 4% so với cùng kỳ năm 2024. Trong đó riêng tháng 8 và tháng 9, toàn quốc đã ban hành 2.702 quyết định với số tiền hoàn lên 21.898 tỷ đồng tăng 9% so với cùng kỳ năm 2024. Đây là một chỉ báo về việc minh bạch và kiểm soát hoàn thuế.
Thứ ba, kế toán thuế GTGT tác động đến tính minh bạch của báo cáo tài chính thông qua mức độ tuân thủ pháp luật thuế. Báo cáo tài chính minh bạch không chỉ phản ánh chính xác tình hình tài chính mà còn phải đảm bảo tuân thủ các quy định pháp lý liên quan. Khi kế toán thuế GTGT không tuân thủ đúng quy định về thời điểm ghi nhận, thuế suất hay điều kiện khấu trừ, doanh nghiệp có nguy cơ bị truy thu và xử phạt thuế. Các khoản truy thu và tiền phạt phát sinh sau kiểm tra, thanh tra thuế sẽ làm thay đổi đáng kể số liệu trên báo cáo tài chính, đồng thời đặt ra nghi vấn về độ tin cậy của thông tin đã công bố trước đó.
Mỗi năm, cơ quan thuế phát hiện hàng chục nghìn doanh nghiệp có sai phạm liên quan đến kê khai và khấu trừ thuế GTGT, với số tiền truy thu và xử phạt lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng. Những sai phạm này phản ánh thực tế rằng chất lượng kế toán thuế GTGT tại nhiều doanh nghiệp còn hạn chế, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến tính minh bạch của báo cáo tài chính. Đối với các nhà đầu tư và tổ chức tín dụng, rủi ro thuế tiềm ẩn là một yếu tố quan trọng khi đánh giá mức độ an toàn và bền vững của doanh nghiệp.
Thứ tư, kế toán thuế GTGT ảnh hưởng đến tính minh bạch của báo cáo tài chính thông qua việc thuyết minh thông tin thuế. Thuyết minh báo cáo tài chính là nơi cung cấp thông tin chi tiết về chính sách kế toán áp dụng, các khoản thuế chưa quyết toán và các rủi ro liên quan đến thuế. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam chưa chú trọng đúng mức đến việc thuyết minh các nội dung liên quan đến thuế GTGT, đặc biệt là các khoản thuế đang tranh chấp, thuế chờ hoàn hoặc sự thay đổi chính sách thuế có thể ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế trong tương lai. Việc thiếu thông tin thuyết minh này làm giảm tính minh bạch và khả năng dự đoán của báo cáo tài chính.
Cuối cùng, trong bối cảnh chuyển đổi số và cải cách quản lý thuế, kế toán thuế GTGT ngày càng gắn chặt với hệ thống hóa đơn điện tử và cơ sở dữ liệu thuế tập trung. Việc kết nối dữ liệu giữa doanh nghiệp và cơ quan thuế giúp tăng cường tính minh bạch và khả năng kiểm soát thông tin thuế. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng kế toán thuế GTGT. Nếu doanh nghiệp không kịp thời cập nhật quy trình kế toán và hệ thống thông tin, sự chênh lệch giữa dữ liệu kế toán nội bộ và dữ liệu thuế sẽ làm giảm độ tin cậy của báo cáo tài chính.
Như vậy, kế toán thuế GTGT có ảnh hưởng sâu sắc đến tính minh bạch của báo cáo tài chính doanh nghiệp trên nhiều phương diện: từ ghi nhận doanh thu, chi phí, trình bày nghĩa vụ thuế, tuân thủ pháp luật đến thuyết minh và công bố thông tin. Việc nâng cao chất lượng kế toán thuế GTGT không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật mà còn góp phần cải thiện tính minh bạch, độ tin cậy của báo cáo tài chính, qua đó nâng cao uy tín và khả năng tiếp cận vốn trên thị trường.
3. Một số giải pháp nâng cao vai trò của kế toán thuế GTGT đối với tính minh bạch báo cáo tài chính
Để nâng cao vai trò của kế toán thuế GTGT trong việc tăng cường tính minh bạch của báo cáo tài chính, cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ phía doanh nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức nghề nghiệp kế toán. Trước hết, doanh nghiệp cần hoàn thiện hệ thống tổ chức kế toán thuế theo hướng chuyên môn hóa và tách bạch rõ ràng giữa kế toán thuế và kế toán tài chính, đồng thời đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa hai bộ phận này. Việc phân công rõ trách nhiệm giúp hạn chế tình trạng ghi nhận không nhất quán các khoản thuế GTGT được khấu trừ, hoàn thuế hoặc thuế phải nộp, từ đó nâng cao độ tin cậy của thông tin trình bày trên báo cáo tài chính.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tăng cường kiểm soát nội bộ đối với quy trình kê khai, hạch toán và quyết toán thuế GTGT. Việc xây dựng quy trình chuẩn về luân chuyển chứng từ, đối chiếu dữ liệu giữa sổ kế toán và tờ khai thuế định kỳ sẽ giúp phát hiện kịp thời sai lệch, giảm rủi ro sai sót hoặc gian lận thuế. Đồng thời, các khoản thuế GTGT còn treo, chờ khấu trừ hoặc hoàn thuế cần được theo dõi chi tiết, đánh giá khả năng thu hồi và thuyết minh đầy đủ trên báo cáo tài chính nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả năng so sánh giữa các kỳ kế toán.
Một giải pháp quan trọng khác là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác kế toán thuế GTGT. Việc sử dụng phần mềm kế toán tích hợp với hệ thống hóa đơn điện tử và kê khai thuế điện tử không chỉ giúp giảm sai sót thủ công mà còn nâng cao khả năng truy xuất, đối chiếu và minh bạch hóa dữ liệu thuế. Dữ liệu kế toán thuế được số hóa và liên thông sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc lập báo cáo tài chính trung thực, kịp thời và phù hợp với yêu cầu quản lý.
Ngoài ra, cần chú trọng nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ kế toán thuế. Doanh nghiệp nên thường xuyên tổ chức đào tạo, cập nhật chính sách thuế GTGT mới và chuẩn mực kế toán liên quan, đồng thời xây dựng cơ chế khuyến khích tuân thủ và trách nhiệm giải trình. Về phía cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức nghề nghiệp, cần tăng cường hướng dẫn, kiểm tra và hỗ trợ doanh nghiệp trong thực hiện kế toán thuế GTGT, qua đó góp phần nâng cao tính minh bạch và chất lượng thông tin trên báo cáo tài chính.
Tài liệu tham khảo
Giang Giang (2025). Số thuế GTGT được hoàn trong năm 2025 dự kiến đạt 150.000 tỷ đồng. Truy cập từ: https://thuehaiquan.tapchikinhtetaichinh.vn/so-thue-gtgt-duoc-hoan-trong-nam-2025-du-kien-dat-150000-ty-dong-136330.html#:~:text=Theo%20b%C3%A1o%20c%C3%A1o%20c%E1%BB%A7a%20C%E1%BB%A5c,giao%20(822.500%20t%E1%BB%B7%20%C4%91%E1%BB%93ng).
Lương Thị Yến (2025). Kế toán thuế giá trị gia tăng đầu vào trong doanh nghiệp xuất khẩu. Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 33.
Đặng Ngọc Minh (2025). Báo cáo của cơ quan thuế 9 tháng đầu năm 2025, tại hội thảo “Hoàn thiện chính sách thuế, hải quan, thúc đẩy hộ kinh doanh phát triển”.
The impact of Value-added Tax accounting practices on the transparency of corporate financial statements
Nguyen Thuy Hang
Faculty of Accounting and Auditing, University of Economics - Technology for Industries
Abstract:
In practice, value-added tax (VAT) accounting continues to face several challenges, including errors in determining the amounts of tax payable or deductible, incomplete disclosure in the explanatory notes to financial statements, and insufficient supporting documentation. Such shortcomings can undermine the clarity and reliability of financial reports, potentially leading to misinterpretations of a firm’s financial position and operating performance. This study examines the impact of VAT accounting practices on the transparency of financial reporting, drawing on evidence from the practical implementation of VAT accounting in Vietnamese enterprises, statistical data on VAT revenue collection, and a review of relevant tax administration research. Based on this analysis, the study proposes policy and managerial recommendations aimed at improving the accuracy, completeness, and transparency of information presented in financial statements.
Keywords: value-added tax, VAT accounting, financial reporting, transparency, business.
[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 4 năm 2026]
